ITEM¹ INCIPIT² EPISTOLA GENERALIS³ CLEMENTIS PAPAE OMNIBUS <VD38, f. 22rb> TAM MAIORIS⁴ QUAM INFERIORIS ORDINIS CLERICIS AC⁵ CUNCTIS FIDELIBUS SCRIPTA⁶.

Clemens^{7 8} urbis Romae episcopus omnibus coepiscopis, presbyteris, diaconibus ac reliquis clericis, et cunctis principibus, maioribus minoribusve⁹ omnibusque generaliter fidelibus benedictio claritas¹⁰ et gloria in gratia dei, quae data est nobis <N442, f. 15ra> in Christo Iesu domino nostro.

Urguet¹¹ nos, fratres¹², <I83, f. 24rb> multus amor vester et religiosa¹³ invitat¹⁴ devotio, quia debitores sumus, ut quaedam vobis scribamus.

<SG670, p. 15a> Vobis¹⁵ ergo, qui sacerdotio domini fruimini¹⁶ et in speculo estis positi, plus scire oportet, ut subditos vobis populos pleniter docere possitis eisque ad regna caelorum ducatum¹⁷ praebere domino annuente valeatis. Unde et ipsa per se veritas ait: Vobis datum est nosse mysterium regni dei, ceteris autem in parabolis et reliqua. Propter¹⁸ quod consilium¹⁹ do unicuique vestrum constanter docere verba divina, et discentibus libenter accommodare²⁰ aurem verbo dei. <VD38, f. 22va> Vestrum²¹ enim, qui²² legatione²³ Christi²⁴ fungimini, est docere populos, eorum vero est vobis oboedire ut deo. Si autem vobis episcopis non oboedierint omnes presbyteri, diaconi ac subdiaconi et²⁵ reliqui clerici cuncti^{26 27} omnesque principes tam maioris²⁸ ordinis quam et inferioris atque reliqui <SG670, p. 15b> populi, tribus et linguae non obtemperaverint, non solum infames, sed et²⁹ extorres^{30 31} a regno dei et consortio fidelium a³² liminibus sanctae dei ecclesiae alieni erunt. Nam vestrum est eos instru<V630, f. 14rb>ere, eorum vero³³ est vobis oboedire ut deo, cuius legatione³⁴ fungimini <I83, f. 24va> dicente domino: Qui vos audit, me audit, et³⁵ qui vos spernit, me spernit, et qui vos recipit, me recipit, et qui me recipit, recipit eum, qui me misit. Nihil^{36 37} enim iniustius³⁸ vel inhonestius³⁹ est quam filios patribus rebelles aut clericos vel laicos doctoribus seu discipulos magistris inoboedientes vel protervos⁴⁰ exsistere. Novimus enim primum hominem per inoboedientiam cecidisse, idcirco omnes hoc vitium summopere cavere monemus⁴¹. Et quia dominus⁴² superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, dominus <VD38, f. 22vb> noster mit<SG670, p. 16a>tens nos vice sua in⁴³ loco apostolorum ad praedicandum praecepit nobis docere <Bcan4, f. 33r> omnes omnesque nobis fideliter oboedientes ut ipsi⁴⁴ exsistere, quoniam nec aliter^{45 46} terra pariet⁴⁷ fructus suos, nisi culta receperit semen et irrigata⁴⁸ germinaverit et pariat, quae est paritura. Sic et omnis homo, qui libenter non receperit verbum dei, illudque in corde suo germinare non siverit^{49 50} ac minime crediderit doctoribusque⁵¹ et episcopis suis⁵² non benivolus, sed rebellis atque inoboediens exstiterit⁵³, fructum non germinabit nec pariet, sed similis est⁵⁴ arbori⁵⁵ illi, de qua dominus ait: Omnis <I83, f. 24vb> arbor, quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem⁵⁶ mittetur.

Primus⁵⁷ enim pontifex Aaron chrismate compositionis⁵⁸ perunctus princeps populi fuit et tamquam rex primitias et tri<SG670, p. 16b>butum per capita accepit a populo, et iudicandi plebem⁵⁹ sorte suscepta de mundis immundisque iudicabat. Sed et⁶⁰ si alius ex ipso unguento perunctus est virtute inde concepta, etiam ipse <VD38, f. 23ra> rex aut propheta aut pontifex fiebat. Quod si temporalis et^{61 62} gratia ab hominibus composita tantum potuit, intellegite iam, quantum sit illud unguentum, <N442, f. 15rb> quod a deo de virgulto vitae prolatum est, cum hoc, quod ab hominibus factum est, tam eximias^{63 64} inter homines conferat^{65 66} dignitates. Quid enim in praesenti saeculo propheta gloriosius, pontifice clarius, rege sublimius? Omnis⁶⁷ enim pontifex sacro⁶⁸ chrismate⁶⁹ perunctus et in civitate constitutus, scripturis sacris⁷⁰ eruditus, carus et pretiosus⁷¹ hominibus oppido⁷² esse debet. Quem quasi Christi locum <SG670, p. 17a> tenentem⁷³ honorare omnes debent eique servire et oboedientes ad salutem suam fideliter exsistere scientes, <I83, f. 25ra> quod sive honor sive iniuria, quae ei defertur⁷⁴, in Christo⁷⁵ redundat et a Christo in deum. Audire ergo eum attentius⁷⁶ oportet et ab ipso suscipere doctrinam fidei, monita⁷⁷ autem vitae a presbyteris <V630, f. 14va> inquirere, a diaconibus vero ordinem disciplinae. Propter quod deprecor <O93, f. 2rb> <VD38, f. 23rb> vos, conservos⁷⁸ et adiutores meos, ut discatis attentius animarum curam gerere et pro omnibus stare, maxime tamen pro his, qui in cultu divino laborant. Ecclesiarum⁷⁹ omnium⁸⁰ curam habetote, servorumque⁸¹ earum⁸² adiutorium praebete, viduarum⁸³ religiosam curam gerite, pupillos enixius⁸⁴ liberate, pauperibus misericordiam facite, iuvenes pudicitiam <SG670, p. 17b> docete et, ut breviter totum⁸⁵ dicam, alterutrum vos, in quibus res poposcerit⁸⁶, sustentate. Deum colite, qui creavit caelum et terram, et Christo credite. Invicem vos diligite et misericordes estote in⁸⁷ omnes. Non verbo solo, sed opere et rebus replete caritatem. Agite⁸⁸ pro viribus, conservi dilectissimi, quia bonum est, ut unusquisque vestrum, secundum quod potest, <I83, f. 25rb> prosit accedentibus⁸⁹ ad fidem religionis nostrae⁹⁰. Et ideo non vos pigeat secundum sapientiam, quae vobis per dei providentiam col<VD38, f. 23va>lata est, instruere⁹¹ ignaros⁹² et docere. Desiderium ergo habere omnes erga doctorem veritatis eumque⁹³ ut oculos suos amare oportet, quia et⁹⁴ ipsum populum⁹⁵ sibi commissum ceu⁹⁶ proprios filios amare et docere condecet. Hoc enim a patre caelesti⁹⁷ donatum est, sed⁹⁸ salus in eo est, ut voluntatem eius, cuius amorem et de<SG670, p. 18a>siderium deo largiente conceperint, faciant⁹⁹.

Si¹⁰⁰ quis ergo fidelis voluerit exsistere et desiderat baptizari, exutus^{101 102} prioribus <Bcan4, f. 33v> malis de reliquo pro bonis actibus heres bonorum¹⁰³ caelestium ex¹⁰⁴ gestis propriis fiat. Accedat autem, qui vult, ad sacerdotem¹⁰⁵ suum, et ipsi det nomen suum atque ab eo audiat mysteria¹⁰⁶ regni caelorum, ieiuniis frequentibus operam impendat¹⁰⁷ ac semetipsum in omnibus probet, ut tribus mensibus iam consumando¹⁰⁸ in die festo possit baptizari. Baptizatur¹⁰⁹ autem¹¹⁰ unusquisque in aquis perennibus¹¹¹, nomine¹¹² trinae beatitudinis invocato super se, perunctus primo oleo per orationem <N442, f. 15va; I83, f. 25va> sanctificato, ut ita demum^{113 114} per haec¹¹⁵ consecratus possit <VD38, f. 23vb> percipere locum cum sanctis. Nullus¹¹⁶ enim propter¹¹⁷ obprobrium senectutis vel no<SG670, p. 18b>bilitatem¹¹⁸ generis aut iuventutis a¹¹⁹ parvulis et minus eruditis, si quid forte est utilitatis aut¹²⁰ salutis, inquirere neglegat. Qui enim rebelliter vivit¹²¹ et discere atque agere bona recusat, magis diaboli quam Christi membrum esse ostenditur et potius infidelis quam fidelis monstratur. Quomodo ergo¹²² non¹²³ omnibus¹²⁴ hoc amabile est cunctisque exoptatum¹²⁵, ut, quae ignorat, discat, et, quae didicerit, <V630, f. 14vb> doceat? Certissimum namque est, quod neque amicitia neque propinquitas generis neque regni sublimitas homini debet esse pretiosior veritate, quia nihil¹²⁶ est^{127 128} pretiosius¹²⁹ anima. Dominus¹³⁰ autem creator omnium ex initio ad imaginem suam hominem fecit, eique¹³¹ dominatorem¹³² terrae marisque et aeris ipsius dedit veritatemque inquirere prae<SG670, p. 19a>cepit, et¹³³ sicut¹³⁴ verus nobis propheta enarravit et ipsa rerum ratio docet. Solus enim homo est rationabilis, et consequens est, ut ratio¹³⁵ irrationabilibus dominetur. Hic¹³⁶ enim ab initio, <VD38, f. 24ra> cum <I83, f. 25vb> adhuc iustus esset, cunctis viris^{137 138} et omni fragilitate¹³⁹ superior erat, ubi autem peccavit et factus est servus peccati, simul¹⁴⁰ et fragilitati efficitur obnoxius^{141 142}. Quod¹⁴³ idcirco scriptum est, ut sciant homines, quia¹⁴⁴, sicut ex impietate passibiles facti sunt, ita per pietatem possunt esse impassibiles¹⁴⁵, et non solum impassibiles¹⁴⁶, verum et parva¹⁴⁷ in deum fide¹⁴⁸ aliorum passiones curantes. Ita enim verus ipse propheta promisit dicens: Amen dico vobis, si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huic: Transi hinc¹⁴⁹, et transibit¹⁵⁰. Huius vocis etiam vos ipsi documenta cepistis, etiam facta quaedam per magistros nostros¹⁵¹, ipsos videli<SG670, p. 19b>cet apostolos, non ignoratis, quia adstantibus nobis eorum meritis daemones cum passionibus, quas hominibus invexerant¹⁵², transierunt et fugati sunt. Quia ergo alii quidem homines patiuntur, alii patientes sanant¹⁵³, causa sine dubio vel patiendi vel curandi noscenda est. Quae non alia esse quam¹⁵⁴ patientibus quidem infidelitatis, curantibus¹⁵⁵ vero¹⁵⁶ fidei demonstratur. Infidelitas enim, dum non cre<VD38, f. 24rb>dit futurum dei iudicium, peccandi li<I83, f. 26ra>centiam praebet, peccatum vero hominem passionibus obnoxium^{157 158} facit. Fides autem futurum esse dei iudicium credens continet homines a peccato. Non peccantes vero non solum liberi sunt a daemonibus et passionibus, verum et aliorum daemones et passiones fugare possunt. Ex¹⁵⁹ his ergo omnibus¹⁶⁰ colligitur, quod origo totius mali ab ignorantia descendat, et ipsa sit malorum omnium¹⁶¹ mater, quae <N442, f. 15vb> incuria quidem et ignavia¹⁶² gignitur. Neglegen<SG670, p. 20a>tia vero alitur¹⁶³ et augetur atque¹⁶⁴ in sensibus hominum radicatur¹⁶⁵, dum amatur, quam, si quis¹⁶⁶ forte doceat effugandam, velut¹⁶⁷ antiquis et hereditariis sedibus moleste et indignanter avellitur¹⁶⁸. Et ideo paululum laborandum¹⁶⁹ nobis est, <V630, f. 15ra> ut¹⁷⁰ indignantes ignorantiae¹⁷¹ praesumptionis¹⁷² <O93, f. 2va> scientiae¹⁷³ ratione resecemus^{174 175}, <Bcan4, f. 34r> in his praecipue, qui in aliquibus minus¹⁷⁶ rectis opinionibus praeventi sunt, per quas quasi sub specie alicuius¹⁷⁷ scientiae ignorantia in^{178 179} his vehementius¹⁸⁰ radicata est. Nihil enim gravius quam, si <VD38, f. 24va> id, quod ignorat quis, scire se credat et defendat verum esse, quod falsum est. Quod tale est quale¹⁸¹, quis ebrius sobri<I83, f. 26rb>um se putet et¹⁸² agat quidem cuncta ut ebrius, sobrium se tamen et ipse putet et dici a ceteris velit. Ita sunt ergo et hi, qui¹⁸³ ignorantes, quod verum est, speciem tamen alicuius scientiae tenent et mala quasi bona gerant¹⁸⁴ atque ad¹⁸⁵ perniciem¹⁸⁶ <SG670, p. 20b> quasi ad salutem festinant. Propter¹⁸⁷ quod ante omnia properandum est¹⁸⁸ ad agnitionem veritatis, ut possimus quasi lumine nobis inde succenso errorum tenebras depellere. Grande enim malum est, ut diximus, ignorantia, sed quia substantiam non habet, facile ab his, qui studiosi sunt, effugatur. Non¹⁸⁹ enim aliud est ignorantia, nisi non agnovisse, quod expedit, ubi autem agnoveris¹⁹⁰, perit¹⁹¹ ignorantia¹⁹². Quaeri¹⁹³ ergo magnopere¹⁹⁴ debet veritatis agnitio, quam nemo alius assignare¹⁹⁵ potest nisi verus propheta. Haec enim¹⁹⁶ porta¹⁹⁷ est vitae¹⁹⁸ volentibus ingredi et sunt operum bonorum pergentibus ad civitatem salutis.

Si quis sane¹⁹⁹ audiens sermonem veri <VD38, f. 24vb> prophetae velit recipere aut nolit et²⁰⁰ amplecti onus eius, id est mandata vitae, habet in sua potestate, liberi enim sumus arbitrii. Nam si hoc esset²⁰¹, ut audientes, <I83, f. 26va> eum iam non²⁰² haberent in potestate aliud facere, quam au<SG670, p. 21a>dierant, vis²⁰³ erat quaedam naturae, per quam liberum²⁰⁴ non esset ad aliam migrare sententiam, aut si rursus^{205 206} ex audientibus nullus omnino reciperet, et hoc naturae vis erat, quae unum aliquid²⁰⁷ fieri cogeret²⁰⁸ et alteri parti²⁰⁹ non daret locum. Nunc autem, quia liberum est animo²¹⁰, in quam velit partem, declinare iudicium suum, et quam probaverit eligere viam, constat²¹¹ evidenter inesse hominibus arbitrii libertatem. Igitur, priusquam audiat quis, quod ei expedit²¹², certum est, quia ignoret, et ignorans vult et desiderat, quod non expedit, agere, propter quod pro hoc non²¹³ iudicatur. Cum vero audierit causas erroris sui et rationem veritatis acceperit, tunc si permanserit in his erroribus, quibus dudum²¹⁴ fuerat praeventus²¹⁵, recte iam vocabitur ad iudicium daturus poenis^{216 217}, quia vitae huius spatium, <VD38, f. 25ra> quod ad bene vivendum <N442, f. 16ra> accepit, in²¹⁸ ludibriis consumpsit^{219 220} errorum. Qui vero audiens haec²²¹ <SG670, p. 21b> libenter accepit²²² et gratulatur bonorum <V630, f. 15rb> sibi doctrinam fuisse delatam²²³, requirat intentius <I83, f. 26vb> et discere non desinat, usquequo cognoscat, si est vere aliud secundum²²⁴, in quo bonis praemia praeparata sunt, et cum certus de hoc fuerit, gratias agat deo, quod sibi veritatis lumen ostenderit. De cetero dirigat actus suos in omnibus operibus bonis, quorum sibi in futuro mercedem certus est praeparatam demirans²²⁵ per omnia et stupens ceterorum hominum errores, et quod ante oculos positam veritatem nemo videbat²²⁶. Ipse tamen gaudens super divitiis sapientiae, quas invenit, insatiabiliter his perfruatur et exercitio bonorum operum delectetur festinans²²⁷ ad²²⁸ saeculum futurum mundo corde et pura conscientia pervenire, ubi etiam videre deum regem omnium possit. His autem omnibus carere²²⁹ nos et fraudari sola facit ignorantia. Dum enim ignorant homines, quantum boni habeat scientia²³⁰, ignorantiae malum de se non pati<SG670, p. 22a>untur excludi. Nes<VD38, f. 25rb>ciunt enim, quanta sit <Bcan4, f. 34v> in horum permutatione diversitas. Propter²³¹ quod consilium do unicuique discentium libenter praebere aurem verbo dei et cum amore veritatis audire²³², <I83, f. 27ra> quae dicimus, ut mens optimo semine suscepto per bonos actus laetos afferat fructus. Nam si²³³ me docente ea, quae ad salutem pertinent, recipere quis abnuit²³⁴ et animo pravis opinionibus occupato obsistere²³⁵ nititur²³⁶, non ex nobis, sed ex semetipso habebit pereundi causam. Debet enim iusto iudicio examinare²³⁷, quae dicimus, et intellegere, quia verba loquimur veritatis, ut cognitis his, quae sunt, ut sunt²³⁸, et in bonis actibus dirigens viam suam regni caelorum possit particeps inveniri subiciens sibi carnis desideria et dominus eorum factus, ut ita demum²³⁹ etiam ipse fiat dominatoris omnium iocunda possessio. Nam qui permanet in malo et servus est mali, non potest effici portio boni, donec permanet in malo, quia ab ini<SG, f. 22b>tio, ut ante iam diximus, duo regna statuit deus et potestatem <VD38, f. 25va> dedit unicuique hominum, ut illius regni fiat portio, cui se ad oboediendum ipse²⁴⁰ subiecerit. Et quia definitum²⁴¹ est apud deum non posse unum hominem utriusque regni esse servum, omni studio date operam^{242 243} in boni regis aulam ac²⁴⁴ iura²⁴⁵ concurrere. <O93, f. 2vb> Prop<I83, f. 27rb>ter²⁴⁶ hoc denique verus propheta, cum esset praesens nobiscum et quosdam²⁴⁷ ex divitibus neglegentes erga dei cultum videret, huius rei ita aperuit veritatem: Nemo potest, inquit, duobus <V630, f. 15va> dominis servire, et non potestis deo servire et mammone, mammona²⁴⁸ patria eorum voce divitias vocans. Hic ergo verus propheta, qui in Iudaea²⁴⁹ nobis apparuit, ut audistis²⁵⁰, qui stans²⁵¹ publice sola iussione faciebat caecos videre, surdos audire, fugabat daemones, <N442, f. 16rb> aegris²⁵² sanitatem reddebat et mortuis vitam. Cumque nihil ei esset impossibile, etiam cogitationes hominum pervidebat²⁵³, quod nulli est²⁵⁴ possibile <SG670, p. 23a> nisi soli deo. Hic annuntiavit²⁵⁵ regnum dei, cui²⁵⁶ nos de omnibus, quae dicebat, tamquam vero prophetae credidimus²⁵⁷ firmitatem²⁵⁸ fidei nostrae non solum enim²⁵⁹ ex verbis eius, sed²⁶⁰ ex operibus assumentes, quia dicta <VD38, f. 25vb> legis, quae ante multas generationes de praesentia eius exposuerant, in ipso consignantur, et imaginem^{261 262} gestorum Moysei²⁶³ et ante ipsum patriarchae Iacob ipsius per omnia typum ferebant. Tempus quoque adventus eius, hoc est ipsum, in quo <I83, f. 27va> venerat, praedictum ab his constat, et super omnia, quod esset a gentibus exspectandus sacris litteris compraehensum est, quae in eo pariter universa completa sunt. Quod autem Iudaeorum propheta praedixit eum a gentibus exspectandum, supra modum in eo fidem veram firmat²⁶⁴. Si enim dixisset a Iudaeis exspectandum, non aliquid eximium²⁶⁵ prophetasse²⁶⁶ videretur, quod a contribuli²⁶⁷ populo et a propria gente speraretur²⁶⁸ is²⁶⁹, cuius adventus ad salutem mundi fuerat repromissus. Videtur²⁷⁰ enim <SG670, p. 23b> magis consequens²⁷¹ ratio esse, ut hoc fieret, quam magnificentia prophetalis. Nunc autem cum prophetae dicant omnem illam spem, quae de salute mundi repromittitur, et novitatem²⁷² regni, quae instruenda per Christum est, atque omnia, quae de eo indicant^{273 274}, ad gentes esse transferendam²⁷⁵, iam non secundum consequentiam²⁷⁶ rerum, sed incredibili quodam vaticinatos^{277 278} <VD38, f. 26ra> eventu, magnificentia prophetica confirmatur. Iudaei namque ex initio adfore^{279 280} <Bcan4, f. 35r> aliquando hunc virum, per quem cuncta reparentur²⁸¹, verissima traditione susceperant, et cotidie meditantes ac prospicientes, <I83, f. 27vb> quando eius fieret adventus, ubi adesse eum²⁸² viderunt et signa ac prodigia, sicut de eo adscriptum²⁸³ fuerat adimplentem, invidia excaecati agnoscere nequiverunt²⁸⁴ praesentem, in cuius spe²⁸⁵ laetabantur absentes²⁸⁶. Intellexerunt tamen sancti apostoli, qui a deo electi sunt, et nos, qui post ab eis electi sumus. Hoc autem providentia dei factum est, ut agnitio boni huius etiam gentibus tra<SG670, p. 24a>deretur, et hi, qui numquam de eo audie<V630, f. 15vb> rant nec a prophetis didicerant, agnoscerent eum, illi vero, qui cotidianis meditationibus evanuerant, ignorarent. Ecce enim per vos nunc, qui praesentes estis, et desideratis audire doctrinam fidei eius et agnoscere, quis et quomodo et qualis sit eius adventus, prophetica veritas adimpletur. Hoc est enim, quod praedixerant prophetae, quia a vobis quaerendus esset, qui²⁸⁷ de²⁸⁸ eo numquam²⁸⁹ audistis. Et ideo videntes in vobis ipsis prophetica dicta <VD38, f. 26rb> compleri, <N442, f. 16va> huic uni²⁹⁰ recte credens²⁹¹ hunc recte exspectatis, de hoc recte inquiritis, ut non solum exspectetis eum, sed²⁹² et hereditatem²⁹³ regni eius credentes consequamini, secundum quod ipse dixit, quia unus<I83, f. 28ra>quisque illius sit servus, cui se ipse subiecerit. Propterea ergo vigilate²⁹⁴ et dominum deumque²⁹⁵ nostrum vobis conscribite dominum²⁹⁶, qui et caeli ac terrae dominus est, et ad ipsius vos imaginem ac similitudinem reformate, sicut ipse verus prophe<SG670, p. 24b>ta docet dicens: Estote boni et misericordes, sicut et pater vester caelestis misericors est, qui oriri²⁹⁷ facit solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. Hunc ergo imitamini²⁹⁸ et hunc²⁹⁹ timete³⁰⁰, et sicut mandatum datur hominibus: Dominum deum tuum timebis et ipsi³⁰¹ soli servies.

Infidelibus quidem dormit dominus et absens³⁰² habetur his³⁰³, a quibus esse non creditur, et mandatis eius non oboediunt, atque ob³⁰⁴ id illis videtur quasi dormire³⁰⁵ dominus, quia pro peccatis suis non exaudiuntur.

Quapropter³⁰⁶ cunctis fidelibus et summopere³⁰⁷ omnibus presbyteris et diaconibus ac reliquis clericis attendendum est, ut nihil <VD38, f. 26va> absque episcopi proprii³⁰⁸ licentia³⁰⁹ agant³¹⁰. Non³¹¹ utique missas sine eius iussu quisque³¹² presbyterorum in sua parrochia agat, non baptizet nec <I83, f. 28rb> quicquam³¹³ absque eius permissu faciat. Similiter³¹⁴ et reliqui populi maiores scilicet et minores per eius licentiam, quicquid agendum est, agant, nec sine eius per<SG670, p. 25a>missu³¹⁵ a³¹⁶ sua³¹⁷ parrochia³¹⁸ abscedant, vel in ea³¹⁹ adventantes³²⁰ morari praesumant. Animae vero eorum ei creditae sunt, ideo omnia³²¹ eius consilio agere debent et eo inconsulto^{322 323} nihil. Quicumque³²⁴ enim oboediunt episcopis suis, videntur quidem aliquid gratiae conferre deo, qui autem eis non oboediunt³²⁵, indubitanter rei et reprobi exsistunt. Porro ipsi a deo donum³²⁶ summi muneris consequantur³²⁷, qui iustitiae^{328 329} et praecepti eius semitas incedentes suis doctoribus, qui recte episcopi intelleguntur, libenter oboediunt³³⁰. De quibus <V630, f. 16ra> et beatus Petrus, instructor et ordinator noster et princeps apostolorum, manifeste cunctos audientes instruebat dicens: Videntur mihi <O93, f. 3ra> hi³³¹, qui loquuntur verbum veritatis et qui illuminant animas hominum, similes³³² <VD38, f. 26vb> esse radiis solis, qui, ut processerint³³³ et apparuerint mundo, celari ultra aut occultari nullatenus possunt, dum non³³⁴ tam videntur ab hominibus³³⁵, quam videre omnibus praestant. Unde et bene ipsa <SG670, p. 25b> <Bcan4, f. 35v> per se veritas ad veritatis praecones ait: Vos estis lux mundi, et non potest civitas <I83, f. 28va> abscondi supra³³⁶ montem posita, neque accendunt³³⁷ lucernam et ponunt eam sub modio, sed supra³³⁸ candelabrum, ut omnibus luceat, qui in domo sunt. Si quis ergo his oboedierit, deo, ut dictum est, magnum munus offert. Qui autem³³⁹ his restiterit³⁴⁰ aut inoboediens <N442, f. 16vb> exstiterit, non his, sed domino salvatori nostro, cuius legatione funguntur, resistit³⁴¹. Propter quod primum est omnium iustitiam dei regnumque eius inquirere et suis³⁴² iussionibus obtemperare, iustitiam quidem, ut recte agere doceamur³⁴³, regnum vero, ut, quae sit merces posita laboris et patientiae, noverimus, in quo est bonis quidem aeternorum bonorum remuneratio, his autem, qui contra voluntatem eius egerunt³⁴⁴, pro uniuscuiusque gestis³⁴⁵ poenarum digna restitutio. Hic ergo, hoc est in praesen<VD38, f. 27ra>ti vita, positos³⁴⁶ oportet vos agnoscere voluntatem dei, ubi et agendi et³⁴⁷ sacrificandi est locus, <SG670, p. 26a> quoniam³⁴⁸ in aliis locis sacrificare et missas celebrare non licet nisi in his, in quibus episcopus proprius^{349 350} iusserit aut ab³⁵¹ episcopo <I83, f. 28vb> regulariter ordinato tenentem³⁵² videlicet civitatem³⁵³ consecratus fuerit³⁵⁴. Aliter enim non sunt haec agenda nec rite celebranda docente nos novo et veteri testamento. Haec apostoli a domino acceperunt et nobis tradiderunt, haec nos docemus vobisque et³⁵⁵ omnibus absque repraehensione tenere et docere, quibus agendum est, mandamus. Unaquaeque³⁵⁶ etenim res suum tempus habet et locum. Operum hic locus est, tempus vero est meritorum saeculum futurum. Ne ergo impediamur³⁵⁷ ordinem locorum ac temporum permutantes, primo quae sit dei iustitia requiramus, ut^{358 359} tamquam iter³⁶⁰ acturi abundanti³⁶¹ viatico bonis operibus repleamur³⁶², quo³⁶³ possimus ad regnum dei tamquam ad urbem maximam pervenire. Deus enim his, qui recte sentiunt, per ipsa opera mundi, quae fecit, manifestus³⁶⁴ est, ipsius creaturae <SG670, p. 26b> suae utens³⁶⁵ testimonio, et ideo cum de deo dubitatio esse^{366 367} <V630, f. 16rb> non debeat, de sola nunc eius iustitia requiramus et regno³⁶⁸. Idcirco³⁶⁹ persuadeo pri<VD38, f. 27rb>mum iustitiam eius esse requirendam, ut per hanc iter agentes et in via positi veritatis verum prophetam invenire possimus, non velocitate pedum, <I83, f. 29ra> sed bonorum operum velocitate currentes³⁷⁰, ut³⁷¹ ipso duce usi³⁷² nullum viae³⁷³ huius patiamur errorem. Si enim ipsum sequentes ingredi meruerimus³⁷⁴ illam, quo³⁷⁵ pervenire cupimus³⁷⁶, civitatem, omnia iam, de quibus quaeritur, oculis videbimus tamquam heredes omnium facti. Intellegite itaque viam³⁷⁷ esse hunc vitae nostrae cursum, viatores eos, qui nos instruunt vel³⁷⁸ qui bona opera gerunt, portam³⁷⁹ vero prophetam³⁸⁰, de quo dicimus, urbem regnum³⁸¹ esse, in quo residet omnipotens pater, quem soli videre possunt³⁸² hi, qui mundo sunt corde. Non ergo vobis difficilis videatur huius itineris labor, quia in fine eius requies erit. Nam et ipse verus propheta ab initio mundi per saeculum currens festinat ad requiem. Adest enim nobis³⁸³ omnibus³⁸⁴ diebus et, si quando necesse est, apparet et corrigit nos, ut obtem<SG670, p. 27a>perantes sibi ad vitam perducat³⁸⁵ aeternam. De his autem <N442, f. 17ra> qui neglegunt viam suae salutis et adhuc non bene fideles et praeceptis eius suorumque pontificum iussionibus inoboedientes vel contumaces <VD38, f. 27va> eis <I83, f. 29rb> exsistunt, dominus noster Iesus³⁸⁶ Christus mittens discipulos suos praecepit nobis dicens: In³⁸⁷ quamcumque civitatem aut domum introierimus³⁸⁸, dicamus³⁸⁹: Pax huic domui. Et si quidem, inquit^{390 391}, fuerit³⁹² ibi filius pacis, veniet³⁹³ super eum pax vestra, si vero non fuerit, pax vestra ad vos revertetur. Exeuntes autem de domo vel³⁹⁴ de civitate illa etiam <Bcan4, f. 36r> pulverem, qui adhaeserit pedibus nostris³⁹⁵, excutiamus super eos. Tolerabilius erit terrae Sodomorum et Gomorreorum in die iudicii quam illi civitati vel domui. Quod utique ita demum fieri praecepit, si prius in civitate vel domo veritatis sermo praedicetur, ex quo vel recipientes veritatis fidem filii pacis et filii dei fiant, vel non recipientes ar<SG670, p. 27b>guantur quasi inimici pacis et dei. Ita³⁹⁶ ergo et nos magistri instituta sectantes pacem³⁹⁷ primo proponimus auditoribus, ut absque ulla perturbatione possit via salutis agnosci. Quod si quis pacis verba non suscipit neque acquiescit³⁹⁸ veritati, scimus adversum eum³⁹⁹ pugna⁴⁰⁰ verbi movere et urguere acrius confutando ignorantiam et red<I83, f. 29va>arguen<V630, f. 16va>do peccata⁴⁰¹. Necessario igitur pacem proponimus, ut, si quis est filius pacis, pax nostra veniat super eum, ab eo autem, qui se alienum pacis effecerit, regredietur ad nos pax nostra. Et si iterum in mandatis habemus, ut⁴⁰² venientes <VD38, f. 27vb> ad civitatem discamus prius, quis in ea dignus sit, <O93, f. 3rb> ut⁴⁰³ apud eum cibum sumamus, quanto magis convenit noscere, quis qualisve sit⁴⁰⁴ is, cui immortalitatis⁴⁰⁵ verba credenda sunt. Solliciti enim et valde solliciti⁴⁰⁶ esse⁴⁰⁷ debemus, ne margaritas nostras mittamus ante porcos. Sed et alias ob causas utile est viri huius me habere notitiam. Si enim sciam, <SG670, p. 28a> quia in his, de quibus non potest dubitari, quod bona sint⁴⁰⁸, emendatus est et inculpabilis, hoc est si sobrius, si misericors, si iustus, si mitis et humanus⁴⁰⁹ est⁴¹⁰, quae utique⁴¹¹ bona esse nullus ambigit⁴¹², tunc consequens videbitur, ut ei, qui obtinet bona⁴¹³ virtutum etiam, quod deest⁴¹⁴ fidei et scientiae, conferatur et, in quibus maculari videtur eius vita, quae est in reliquis probabilis⁴¹⁵, emendetur. Si vero in his, quae palam <I83, f. 29vb> sunt, peccatis involutus permanet et⁴¹⁶ inquinatus⁴¹⁷, non me oportet aliquid de secretioribus et remotis divinae scientiae proloqui, sed magis protestari⁴¹⁸ et convenire eum, ut peccare desinat et actus suos a vitiis emendet. Quod si ingesserit⁴¹⁹ se et provocavit⁴²⁰ nos dicere, quae eum⁴²¹ minus recte agentem non oporteat audire, prudenter⁴²² eum debemus eludere⁴²³. Nam nihil <VD38, f. 28ra> omnino respondere auditorum causae utile⁴²⁴ non videtur, ne forte aestimet⁴²⁵ nos responsionis penuria declinare certamen, et fides eorum laedatur⁴²⁶, non intellegentia <SG670, p. 28b> propositi⁴²⁷ nostri.

Magna⁴²⁸ contumelia⁴²⁹ et grave nobis erit <N442, f. 17vb> peccatum, si ita desipiamus⁴³⁰, ut^{431 432} videamus eum, qui idola colit, esse sobrium, nos, qui deum colimus, sobrii esse recusemus. Non hoc sit inter nos, sed magnum habeamus studium, ut si illi, qui errant⁴³³, homicidium non faciunt, nos ne⁴³⁴ irascamur quidem. Et si illi adulterium non committunt, nos ne⁴³⁵ concupiscamus quidem alienam⁴³⁶ mulierem. Si illi amant proximos su<I83, f. 30ra>os, nos diligamus etiam inimicos nostros. Si illi mutuo⁴³⁷ dant his, qui habent, unde reddant, nos etiam his demus, a quibus recipere⁴³⁸ non speramus. Et per omnia⁴³⁹ nos, qui⁴⁴⁰ aeterni saeculi hereditatem speramus, debemus praecellere eos, qui praesens tantum saeculum norunt⁴⁴¹, scientes, quia, si opera illorum nostris⁴⁴² operibus collata^{443 444} in die iudicii⁴⁴⁵ similia inveniantur ac paria⁴⁴⁶, confusio nobis erit, quod aequales⁴⁴⁷ <V630, f. 16vb> invenimur⁴⁴⁸ in operibus his, qui propter ignorantiam condemnantur et nullam spem⁴⁴⁹ futuri⁴⁵⁰ saeculi habuerunt⁴⁵¹. Et vere⁴⁵² digna con<SG670, p. 29a>fusio est, ubi nihil <Bcan4, f. 36v> amplius <VD38, f. 28rb> gessimus ab his, quibus amplius intelleximus. Quod si confusio nobis⁴⁵³ erit, aequales his inveniri in operibus bonis, quid⁴⁵⁴ erit nobis, si inferiores nos ac deteriores examinatio⁴⁵⁵ futura repperiat⁴⁵⁶? Audite ergo, quomodo de his nos⁴⁵⁷ ipse verus propheta docuerit. Ad eos autem, qui neglegunt⁴⁵⁸ audire verba sapientiae, ita ait: Regina austri surget⁴⁵⁹ in iudicio cum generatione hac et condemnabit⁴⁶⁰ eam, quia venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis, et ecce plus quam Salomon hic, et non audiunt. Ad eos vero qui de malis actibus gerere poenitentiam detractabant⁴⁶¹, ita ait: Viri Ninivitae surgent in iudicio cum generatione hac, et condemnabunt eam, quia poenitentiam egerunt in praedicatione⁴⁶² Ionae, et ecce plus quam Iona⁴⁶³ hic. Videtis ergo, quomodo eos, qui erudiebantur ex lege, adductis ad exemplum illis, qui ex gentili ignorantia veniebant, et ostendens eos⁴⁶⁴ nec illis aequales⁴⁶⁵ esse, qui <SG670, p. 29b> in errore positi videbantur, ex ipsa tantum⁴⁶⁶ comparatione condemnatos⁴⁶⁷. Ex quibus omnibus sermo, <VD38, f. 28va> quem proposuimus, approbatur, ut⁴⁶⁸ castimonia, quae aliquatenus etiam ab his, qui in errore⁴⁶⁹ sunt positi, custoditur, multo plurius⁴⁷⁰ et attentius et per singulas quasque, sicut supra ostendimus, species a nobis, qui veritatem sequimur, teneatur⁴⁷¹, eo magis, quo apud nos⁴⁷² observantiae⁴⁷³ eius praemia aeterna sunt posita. Aliter enim nemo salvus esse poterit, nisi⁴⁷⁴ his⁴⁷⁵ observationibus pro viri<I83, f. 30va>bus operam dederit.

Deus vos in sua voluntate unumquemque in suo ordine semper custo<N442, f. 17va>diat, fratres, et sibi⁴⁷⁶ placere in omnibus concedat. Amen.

O93, f. 3rb; N442, f. 17va; V630, f. 16vb; I83, f. 30va; VD38, f. 28va; SG670, p. 29b; Bcan4, f. 36v

1 Überschrift] EPISTOLA SANCTI CLEMENTIS DE REVERENTIA SACERDOTUM EX LIBRO IPSIUS COMPILATA SG670

2 INCIPIT fehlt V630

3 GENERALIS] gteneralis sancti Bcan4

4 korr. aus MARIS V630; MAIORIBUS I83; VD38; Bcan4

6 SCRIPTA] SCRIPTA FELICITER I83

8 Vor Clemens Rubrik Quod qui sacerdotio domini fruuntur plus scire oporteat ut sibi subditos pleniter docere possint Bcan4

9 minoribusve korr. aus minoribusque N442; minoribus V630; SG670

10 claritatis N442; I83; VD38; Bcan4

12 fratres multus korr. aus fratres SG670

13 religiosa invitat] religiose vitae VD38; religiosa invitat korr. aus religiosa SG670

14 invitat korr. aus vitat O93; N442

15 Vobis korr. aus Vos O93

16 fruimini korr. aus fuimini Bcan4

18 am Rande Qualiter episcopi docere debent et subditi audire N442

20 accomodare aurem korr. aus accomodare Bcan4

21 am Rande Quod est episcopis O93; am Rande Qualiter episcopi docere debent et subditi audire VD38; am Rande LVII Bcan4

23 legationem I83; Bcan4

26 cuncti fehlt SG670

27 cuncti omnesque] cunctique omnes V630

28 maioris korr. aus maiores Bcan4

29 et fehlt SG670

30 am Rande alieni extranei VD38

32 ac V630; Bcan4

33 vero fehlt V630

35 et qui vos spernit, me spernit et qui vos recipit, me recipit fehlt VD38

36 am Rande De filiis circa patrem rebellibus I83

37 Vor Nichil Rubrik De filiis circa patrem rebellibus et qualiter circa singulorum se curam exercent Bcan4

38 iniustius korr. aus iniustitius V630

39 inhonestius korr. aus honestius V630

40 protervos] propter vos Bcan4

41 monemur SG670

43 in fehlt SG670

44 ipsi korr. aus ipso O93; V630

45 aliter korr. aus alter V630

46 aliter terra] terra aliter Bcan4

47 pariat O93; VD38

48 am Rande infusa VD38

49 am Rande dimiserit VD38

50 siverit korr. aus sinuerit O93; V630; N442; sinuerit VD38

51 doctoribus I83; VD38; SG670; Bcan4

52 suis korr. aus suus I83

54 est arbori illi] arbori illi erit SG670

57 am Rande LVIII Bcan4

58 positionis I83; compositionis korr. aus positionis Bcan4

59 plebem] populos korr. aus populo V630

60 et fehlt V630

61 et fehlt V630

62 et gratia] gratia et SG670

63 am Rande praeclaras VD38

64 eximias inter homines korr. aus eximias SG670

65 interlinear tribuat VD38

66 conferat korr. aus conferant V630

67 am Rande LVIIII Bcan4

68 sacro chrismate] sacra chrisma V630

71 pretiosius N442

72 am Rande valde VD38

73 tentem VD38

74 am Rande tribuatur VD38

75 christum SG670

76 am Rande diligentius VD38

78 conservos korr. aus cumservos Bcan4

80 omnium curam] curam omnium Bcan4

81 servisque korr. aus servosque O93; servisque korr. aus servorumque V630

82 eorum I83; VD38; SG670; Bcan4

83 viduarum korr. aus viduam I83

84 am Rande studiosius VD38

85 totum korr. aus tot Bcan4

86 am Rande exegerit VD38

88Agite korr. aus Agote O93; Agetote N442; I83; Bcan4; Agitote VD38; SG670

90 vestrae SG670; Bcan4

91 instruere korr. aus instuere Bcan4

93 eumque ut korr. aus eumque V630

94 et fehlt SG670

95 populum sibi commissum ceu proprios filios amare fehlt SG670

98 sed] sed et SG670

99 faciant korr. aus faciunt VD38

100 Vor Si] LXII De his qui christiana baptizari nituntur qualiter se habeant et de ceteris fidelibus Qualiter ei qui fidelis existere voluerit baptismum sit tribuendum LXII Bcan4

101 am Rande spoliatus purgatus VD38

102 exutus korr. aus exutis O93

103 bonorum fehlt SG670

104 interlinear ex operibus VD38

105 sacerdotium, interlinear vel tem V630

106 misteria korr. aus ministeria Bcan4

107 am Rande tribuat VD38

108 am Rande perficiendo VD38

109 Baptizetur N442; SG670; Baptizator I83; Bcan4

110 autem unusquisque in aquis perhennibus nomine trinę beatitudinis invocato super se korr. aus autem Bcan4

111 am Rande perpetuis VD38

112 nomine korr. aus nomina V630

113 interlinear ad extremum VD38

114 demun Bcan4

115 hoc N442; VD38

117 propter fehlt I83

118 nobilitem I83

119 a korr. aus aut Bcan4

120 aut korr. aus au SG670

121 vivit fehlt V630

122 ergo non korr. aus ergo O93

123 non] non in VD38

124 omnibus korr. aus omnibibus SG670

125 am Rande desideratum VD38

127 est fehlt SG670

128 est pretiosius] pretiosius est Bcan4

129 pretiosius korr. aus pretius O93; preciosius korr. aus pretiosius est V630

130 am Rande LXIIII Bcan4

131 eumque SG670; eique] eique esse korr. aus eique Bcan4

133 et sicut korr. aus et sicut et N442; sicut et V630

134 sicut] sicut et VD38

135 rationalis SG670

136 Hinc I83; VD38; SG670; Bcan4

137 interlinear vel vivis V630

138 viribus SG670

139 fragilitati SG670

140 simul et fragilitati fehlt VD38

141 am Rande debitor V630; VD38

142 obnixius VD38

144 quia sicut korr. aus quasi V630

145 impassibiles korr. aus passibiles Bcan4

146 passibiles I83

148 fide aliorum] fideliorum SG670

149 hinc korr. aus hic Bcan4

150 transiet SG670

152 am Rande immiserant VD38

153 curant SG670

154 quam patientibus] in patientibus quam SG670

155 curantibus vero korr. aus curantibus N442

157 am Rande debitorem VD38

158 obnixium VD38

160 hominibus V630

161 omnium mater korr. aus mater omnium V630

162 am Rande stultitia sive pigritia VD38

163 interlinear nutritur VD38

164 atque] et quae I83; Bcan4

165 interlinear firmatur VD38

166 quis korr. aus qui O93

167 velut] velut ab korr. aus velut SG670

168 am Rande expellitur VD38

169 laborandum nobis] nobis laborandum VD38

172 praesumptioni SG670

173 scientiae] scientiae eam korr. aus scientiae SG670

174 am Rande abscidamus VD38

178 ut N442; I83; Bcan4

179 in his ] utilis VD38

180 am Rande fortius VD38

181 quale] quale si V630; quale si korr. aus quale SG670

182 et agat quidem cuncta ut ebrius sobrium fehlt V630

183 qui fehlt V630

184 gerunt korr. aus gerant V630; gerunt VD38; SG670

185 am Rande ad mortem VD38

186 perneciem SG670

187 Propter quod korr. aus Propter Bcan4

188 est fehlt O93

190 cognoveris V630

191 perit fehlt SG670

192 ignorantiam SG670

194 am Rande magno studio VD38

195 am Rande demonstrare VD38

196 enim fehlt I83

198 vitae] vitae esse korr. aus vitae SG670

199 am Rande certe VD38

200 et fehlt VD38

201 est N442; I83; VD38; Bcan4; est, interlinear esset SG670

202 non fehlt VD38

204 liberus Bcan4

205 am Rande iterum VD38

206 rursum SG670

207 aliquid fieri cogeret] fieri cogerit aliquid korr. aus fiere cogerit aliquid Bcan4

208 am Rande impelleret VD38

209 parti korr. aus pati Bcan4

211 am Rande Certum est VD38

212 am Rande necessarium est VD38

213 am Rande non damnatur VD38

214 am Rande ante VD38

215 am Rande preoccupatus captus VD38

217 pęnas V630

218 am Rande deceptionibus VD38

219 am Rande finivit terminavit VD38

220 consumpserit V630

221 haec fehlt V630

222 accepit korr. zu accipit V630; accipit SG670

223 am Rande data deductam VD38

224 secum SG670

226 videbat korr. aus videat I83

227 festinans] Ęstimans se SG670

228 ad korr. aus a VD38

229 am Rande non habere VD38

230 scientiam N442

232 audire korr. aus audite V630

234 am Rande respuit VD38

235 am Rande Contradicere VD38

236 interlinear temptat VD38

237 am Rande investigare VD38

240 spe N442; I83; VD38; Bcan4

242 am Rande diligentiam VD38

243 operam] operam ut SG670

245 iure N442; I83; SG670; Bcan4

246 am Rande LXVIIII Bcan4

247 quosdam korr. aus quasdam SG670

249 iudaea korr. aus iudae I83

250 audistis korr. aus adistis O93

251 stans] stans bene I83; Bcan4; stans pene SG670

253 praevidebat SG670; Bcan4

254 esset V630; VD38

255 annuntiabat V630

256 cuius Bcan4

257 credimus I83; VD38; SG670; Bcan4

258 firmitate SG670

259 enim fehlt V630; etiam korr. aus enim SG670

260 sed ex korr. aus sed Bcan4

262 imagines VD38; himagines korr. aus himaginem Bcan4

263 moyse I83; moysi VD38; moyses, interlinear si SG670

264 firmavit korr. aus firmam SG670

265 am Rande preclarum VD38

267 am Rande cognato propinquo ex communi tribu orto VD38

268 separaretur Bcan4

269 is fehlt SG670

270 Videretur korr. aus Videtur SG670

271 am Rande conveniens VD38

272 novitate I83

274 indicant korr. aus indicat O93; iudicantur V630

275 transferenda V630; VD38; SG670

276 am Rande congruentiam VD38

277 am Rande predixisse VD38

278 vaticinatus, interlinear genitivus SG670

279 am Rande adesse VD38

280 afore Bcan4

281 repararentur korr. aus reparentur SG670; Bcan4

282 eum fehlt V630

283 scriptum SG670

284 am Rande non potuerunt VD38

285 spem SG670

286 absentis korr. aus absentes SG670; absentes korr. aus abscentes Bcan4

287 qui de eo korr. aus quid eo V630

288 de eo] deo V630

291 creditis V630; credentes I83; VD38; SG670; Bcan4

292 sed et korr. aus sed O93

293 hereditatis I83

294 vigilate korr. aus vilate O93

295 deumque] deum quem Bcan4

296 dominum fehlt VD38

299 hunc korr. aus huc SG670

300 timete et korr. aus timete O93

301 illi SG670; Bcan4

303 eis SG670

304 ob id illis] odibilibus korr. aus odibilis SG670

305 dormiret Bcan4

308 proprii korr. aus propria SG670

311 am Rande Hic dicit quod sine licentia episcopi nullus in eius parrochia missam celebrare debent VD38

312 quisquam SG670

313 quisquam V630; quisquam, interlinear c SG670

314 Similiter et reliqui populi maiores scilicet et minores per eius licentiam quidquid agendum est agant nec sine eius permissu a sua parrochia abscedant, vel in ea adventantes morari praesumant fehlt I83

315 permisso korr. aus permissu SG670

316 a korr. zu ad VD38

317 sua parrochia abscedant] suam parrochiam accedant VD38

318 porroecia SG670

319 eam SG670

320 am Rande advenientes VD38

321 omnia eius] eius omnia Bcan4

322 am Rande ininterrogato VD38

323 inconsultu Bcan4

325 oboediunt korr. aus obodiunt I83

326 domum I83; donum korr. aus domum Bcan4

327 consequuntur V630; I83; SG670; Bcan4

328 iustę Bcan4

329 iustitiae et praecepti korr. aus iustitiae V630

330 oboediunt korr. aus obodiunt I83

331 hi fehlt V630; I83; SG670; Bcan4

332 similis N442; Bcan4

333 praecesserint I83; Bcan4

334 non tam] portam V630

337 accendunt korr. aus accedunt Bcan4

338 super N442; SG670; Bcan4

339 autem his korr. aus autem O93

340 resisterit O93; restiterit korr. aus resisterit V630

341 resistit korr. aus resistunt SG670

343 doceamus V630; VD38

344 egerint korr. aus egerunt SG670

345 actibus korr. aus agentis SG670

346 positis, interlinear o SG670

347 et korr. aus e VD38

348 am Rande De missis celebrandis I83

349 propitius VD38

350 proprius iusserit] propriusserit korr. aus proprius O93

351 ab fehlt VD38

352 tenente VD38; SG670

353 civitatem] civitatem ubi SG670

354 fuerit korr. aus fuerat N442

355 haec SG670

357 impediamus VD38

359 ut tamquam] vitam quam O93; I83; SG670; vitamque VD38; viamque quam Bcan4

360 iter] interim sumus korr. aus interim SG670

361 abundanti viatico] abundantibus ac SG670

362 repleamus VD38; SG670

363 quo, interlinear a SG670

364 manifestus est korr. aus manifestus V630

365 am Rande approbans VD38

366 esse non debeat, de sola nunc eius iustitia requiramus et regno. Idcirco persuadeo primum iustitiam eius esse] esset I83; esse non debeat, de sola nunc eius iustitia requiramus et regno. Idcirco persuadeo primum iustitiam eius esse] esse non debeat de sola nunc eius iustitia requiramus et regnum Ideo persuadeo primum iustitiam requirandam korr. aus esset requirenda Bcan4

367 esse non debeat de sola nunc eius iustitia requiramus et regno. Idcirco persuadeo primum iustitiam eius esse requirendam, ut per hanc iter agentes et in via positi veritatis verum prophetam] est si requirentes SG670; esse non debeat de sola nunc eius iustitia requiramus et regnum. Ideo persuadeo primum iustitiam eius esse requirendam, ut per hanc iter agentes et in via positi veritatis verum prophetam korr. aus esset Bcan4

368 regno korr. aus regna V630; regnum Bcan4

369 Ideo VD38; Bcan4

370 curramus korr. aus currentes SG670

372 usi fehlt SG670

374 meruerimus korr. aus meruimus N442; meruimus I83; Bcan4; merebimur SG670

375 quam Bcan4

376 cupimus civitatem] civitatem cupimus Bcan4

377 viam korr. aus vitam N442; vitam V630; vita Bcan4

379 porta O93; I83; Bcan4

381 regnum fehlt V630

384 omnibus diebus] omni die SG670

386 hiesus korr. aus hisus Bcan4

387 In] ut in V630

388 introieritis N442; I83; SG670; introieritis korr. aus introietis Bcan4

389 dicite I83: SG670; Bcan4

390 inquit fehlt VD38

391 inquit fuerit] fuerit inquit I83; SG670; Bcan4

392 fuerit ibi filius pacis, veniet super eum pax vestra; si vero non fehlt VD38

395 vestris Bcan4

398 adquiescet I83

399 eos SG670

400 pugnam VD38; SG670

401 peccata korr. aus peccato VD38

402 et I83; Bcan4

403 ut fehlt VD38; et SG670

404 fit Bcan4

405 mortalitatis O93; N442; I83; Bcan4

406 sollicite SG670

409 humanus korr. aus hamanus V630

410 est fehlt V630

411 utique fehlt SG670

412 am Rande dubitat VD38

413 bonum SG670

414 est N442; dee I83

415 am Rande perfecta VD38

416 et fehlt V630

417 am Rande sordidatus VD38

418 am Rande adfirmare VD38

419 am Rande inmerserit contraxerit VD38

420 provocaverit V630; SG670; provocabit VD38

421 eum fehlt V630

422 prudenter korr. aus providenter N442

423 am Rande subplantare subvenire VD38

424 utile fehlt V630

425 aestiment V630; aestiment korr. aus aestimet SG670

426 am Rande frangatur VD38

429 am Rande obprobrium VD38

430 am Rande ad sapientiam recedamus VD38

431 et N442; I83; VD38; Bcan4

432 ut videamus eum] eum et videamus korr. aus eum O93

433 errant korr. aus erant VD38

435 nec SG670

437 am Rande se invicem commodantur VD38

438 accipere SG670

439 omnia nos korr. aus omnia O93

441 am Rande Cognoscunt VD38

442 nostris korr. aus nostros V630

443 am Rande conparata VD38

445 iudicii korr. aus iudicio O93; iudicii korr. aus iudicia SG670

446 am Rande equalia VD38

450 futuris I83

451 habuerint I83; VD38; Bcan4

453 vobis, interlinear n SG670

454 quid korr. aus quod SG670

455 am Rande iudicio VD38

456 repperiatur SG670

457 nos fehlt I83

458 neglegunt audire] neglegenter audiunt SG670

459 surget korr. aus surgit N442; surgit O83

460 condemnavit O93

461 am Rande respuebant VD38

462 predicationem I83

469 errores korr. aus errore I83

470 am Rande maius VD38

471 teneatur] teneatur et korr. aus teneatur SG670

472 nos fehlt I83

473 observantiae korr. aus observantia SG670

474 nisi his] nihil N442; I83

475 his fehlt O93; SG670; Bcan4; qui VD38