ITEM¹ EPISTOLA SANCTI CLEMENTIS PAPAE² SCRIPTA DISCIPULIS SUIS, QUI MALORUM³ HOMINUM PERSUASIONIBUS ALIQUATENUS DEVIARUNT, ET HIS ATQUE GENTIBUS, INTER QUAS HABITABANT, DIRECTA.

Clemens Romanae urbis episcopus carissimis fratribus Iulio et Iuliano ac

Oportet⁶, fratres, omnes doctores, qui

Incertum namque est uniuscuiusque vitae³¹ tempus, et ideo festinandum est ad salutem, ne forte cunc

Sermo enim veritatis et scientiae⁷⁰ necessario separat homines ab errore et ignorantia, sicut⁷¹ saepe videmus putre⁷² corporis carnes a connexione viventium membrorum ferro secantes⁷³ separari. Tale ergo aliquid est, quod⁷⁴ agit⁷⁵ veritatis⁷⁶ agnitio. Necesse est enim, ut salutis causa filius, verbi gratia, qui sermonem receperit ^{77 78} credentes atque incredulos scientiae atque ignorantiae veritatisque et erroris⁷⁹ pugna consurgit. Et⁸⁰ ob hoc iterum dicebat, qui⁸¹ nos misit: Non veni⁸² pacem mittere in terra⁸³, sed gladium. Quod⁸⁴ si⁸⁵ dicit aliquis: Et quomodo iustum videtur separari filios a parentibus? Audi quomodo: quia, si⁸⁶ cum ipsis in⁸⁷ errore permaneant, neque illis proderunt, et ipsi⁸⁸ cum illis pariter interibunt. Iustum⁸⁹ igitur et valde iustum est separari eum, qui se⁹⁰ dari vult, ab eo, qui non vult. Sed et illud averte⁹¹, quia⁹² non ex illis, qui rectius intellegunt, venit ista separatio. Illi^{93 94} enim velint⁹⁵ esse⁹⁶ pariter et prodesse his et docere meliora. Sed est⁹⁷ istud proprium ignorantiae vitium, ut confutantem⁹⁸ se veritatis lucem non⁹⁹ ferat habere de proximo, et ideo ex illis ista nascitur separatio. Nam qui scientiam veritatis accipiunt, quia boni

Tum¹⁰⁹ deinde etiam illud diligentius consideremus, quae sit nobis causa parentes diligendi. Pro eo, inquit, quod¹¹⁰ vitae nostrae videntur auctores. Auctores quidem vitae ¹¹¹ vitae unus et solus est deus. Si autem auctorem vitae diligere volumus, illud¹¹² nobis esse diligendum sciamus. Sed illum, inquit¹¹³, cognoscere¹¹⁴ potuimus, istos autem et novimus ¹¹⁵ non sit deus, perfacile scire potuistis. Nam quomodo latere potuit hominem, quod¹¹⁶ lignum aut lapis aut aes vel alia huiusmodi materia non sit¹¹⁷? Quod si in his, quae facile¹¹⁸ depraehendere potuistis, animum ad discutiendum¹¹⁹ noluistis intendere, certum est, quia et¹²⁰ in agnitione dei impediti estis, non impossibilitatis sed ignaviae¹²¹ vitio. Nam¹²², si voluissetis, ex his¹²³ ipsis utilibus simulacris profecto accepissetis intellegentiae viam¹²⁴. Certum est, quia per ferrum facta sunt simulacra, ferrum vero per ignem confectum est.

Nec¹⁶⁴ putetis, quod, etiam¹⁶⁵ si omnem pietatem colatis¹⁶⁶ omnemque¹⁶⁷ iustitiam, baptismum vero ¹⁶⁸, spem possitis¹⁶⁹ habere apud deum, immo maiore¹⁷⁰ poena¹⁷¹ digni eritis, qui bona opera non bene operati estis. Confertur¹⁷² enim meritum boni¹⁷³ homini¹⁷⁴ ex bonis gestis, sed si ita gerantur¹⁷⁵, sicut deus iubet. Deus autem iussit omnem colentem se baptismo consignari. Quod si vos rennueritis¹⁷⁶ et vestrae voluntati magis quam dei obtemperetis, contrarii sine dubio et inimici estis voluntati eius. Sed dicitis fortasse: Quid confert aquae baptismus¹⁷⁷ ad dei cultum? Primo quidem, quia, quod deo placuit, impletur. Secundo, quia regenerato¹⁷⁸ ex¹⁷⁹ aquis et deo renato¹⁸⁰ fragilitas prioris nativitatis, quae vobis per hominem facta est, amputatur, ¹⁸¹ pervenire poteritis ad salutem, aliter impossibile est. Sic enim nobis cum sacramento verus propheta testatus est dicens: Amen, dico vobis, nisi quis¹⁸² denuo renatus fuerit ex aqua viva, non introibit in regnum¹⁸³ caelorum. ^{184 185}, est enim in aquis istis misericordia eius quaedam, quae ex initio ferebatur super eas, ¹⁸⁶, ¹⁸⁷ quoddam offerens deo animas per baptismum consecratas. Confugite ergo ad aquas istas, solae sunt enim, quae possunt vim futuri ignis exstinguere. Ad quas, qui¹⁸⁸ moratur^{189 190 191}, properare. Sive enim iustus, sive sit¹⁹² iniustus¹⁹³, baptismum ¹⁹⁴, ut adimpleatur in eo perfectio et regeneretur deo, iniusto vero, ut peccatorum, quae gessit, remissio concedatur. Omnibus ergo festinandum est sine¹⁹⁵ mora renasci deo et¹⁹⁶ demum consignari¹⁹⁷ ab episcopo, id est septiformem gratiam spiritus¹⁹⁸ sancti percipere, quia incertus est uniuscuiusque exitus vitae. Cum autem regeneratus fuerit per aquam et postmodum septiformi spiritus gratia ab episcopo, ut memoratum est, confirmatus, quia¹⁹⁹ aliter perfectus esse christianus nequa²⁰⁰ beato Petro accepimus, et ceteri sancti apostoli praecipiente domino docuerunt, ²⁰¹ ex operibus bonis ostendat²⁰² in se similitudinem²⁰³ eius, qui eum genuit, patris. Post²⁰⁴ hac²⁰⁵ vero agnoscat deum honorare, honor autem ²⁰⁶, ut ita vivat, sicut ipse vult. Vult autem²⁰⁷ unumquemque ita vivere, ut homicidium et adulterium nesciat, odium et avaritiam fugiat, iram, superbiam, iactantiam respuat et exsecretur²⁰⁸, invidiam quoque^{209 210} et cetera his similia penitus a se ducat aliena.

Est²¹¹ sane propria quaedam nostrae ²¹² ab unoquoque deum colente causa puritatis expetitur^{213 214}. De castimoniae dico cautela²¹⁵, cuius species multae sunt. Sed primo, ut observet unusquisque, ne menstruatae mulieri misceatur, hoc enim exsecrabile²¹⁶ ducit^{217 218} lex dei. Quod et si lex de his non admonuisset, nos ut²¹⁹ canthari²²⁰ libenter volveremur in ster²²¹ aliquid amplius habere²²² animalibus utpote²²³ rationabiles²²⁴ homines et caelestium sensuum²²⁵ capaces, quibus summi studii esse debet²²⁶ ab omni inquinamen²²⁷ conscientiam²²⁸ custodire.

Bonum²²⁹ est autem et puritati²³⁰ conveniens etiam corpus aqua²³¹ diluere^{232 233}. Bonum vero dico non quasi principale illud, in quo mens purificatur²³⁴, sed quod sequela^{235 236} sit illius boni hoc, in quo caro diluitur. ²³⁷ esse ceteris meliores et a vulgo ²³⁸ dicens²³⁹ eos hypocritas, quia ea solummodo, quae hominibus videbantur, purificabant, corda vero, quae solus deus aspicit, inquinata relinquebant et sordida. Ad quosdam ergo ex ipsis, non ad omnes, dicebat: Vae vobis, scribae et pharisaei hypocritae, quia²⁴⁰ mundatis ²⁴¹, quod deforis est, intus²⁴² autem plena sunt sordibus. Pharisaee caece, munda prius, quod intus est, et, quod deforis est, erit mundum. Vere enim si mens mundetur²⁴³ luce²⁴⁴ scientiae, cum ipsa fuerit munda ac splendida, tunc etiam eius,

Sed et illa species castimoniae observan

Propter quod, carissimi, sectamini semper caritatem et aemulamini²⁷² meliora et spiritalia, Amen.

O93, f. 4ra; N442, f. 18vb; V630, f. 18rb; I83, f. 34 ra; VD38, f. 31va; SG670, f. 37b; Bcan4, f. 38v

1 ITEM] LXXIIII Item Bcan4

2 PAPAE SCRIPTA DISCIPULIS SUIS, QUI MALORUM HOMINUM PERSUASIONIBUS ALIQUATENUS DEVIARUNT, ET HIS ATQUE GENTIBUS, INTER QUAS HABITABANT, DIRECTA] EXCERPTA DE VOLUMINE QUOD DICITUR ITINERARIUM SANCTI PETRI DE CAThECIZANDIS RUDIBUS SG670

3 MAIORUM V630

4 am Rande consociis VD38

5 gentibusque quae korr. aus gentibus quaeque SG670

6 Oportet] Oportet vos Bcan4

8 est fehlt V630

9 veritatis viam] viam veritatis Bcan4

10 fecerunt korr. aus fecerint SG670

11 audierunt] audierunt si korr. aus audierunt SG670

13 sed fructuosi fehlt V630

15 terra cultore neglecta] cultore neglecta terra V630

16 et tribulos] tribulosque Bcan4

18 diligentia ad excolendum korr. aus diligentia O93

19 ius] vire korr. aus vis V630; vas VD38; rus SG670

20 vestrae ut] vestrae korr. aus vestrae et SG670

22 diligendus korr. aus diligens V630

25 occupationis I83

26 semen enecet] semine necet Bcan4

27 am Rand eoccidat VD38

28 Potest korr. aus Post VD38

30 am Rande restauret VD38

31 vitae tempus] tempus vitę Bcan4

32 am Rande dubitantem VD38

33 cunctantem] cum tantae, interlinear cunctantem SG670

34 ob fehlt SG670

35 est] est temporis spatio SG670

36 consuetudinis] consuetudinis ac leatis korr. aus consuetudinis SG670

37 vitia resecentur fehlt SG670

38 am Rande abscidantur VD38

39 resecentur korr. aus recensentur V630

40 poteris I83

41 quem Bcan4

43 enim est] est enim SG670

44 iusta] utilis vita V630

45 unusquisque korr. aus unisquisque SG670

47 am Rande perversam VD38

48 perpera Bcan4

49 stereli Bcan4

51 praeparet korr. aus praeparat SG670

53 concalescat SG670; calescat Bcan4

54 deducerit VD38

55 am Rande casus VD38

56 am Rande ruinas VD38

57 dedit] dedit et korr. aus dedit SG670

59 quod korr. aus quos SG670

60 am Rande debitores VD38

61 intereat korr. aus interea SG670

62 sicut] si quit VD38; si quod SG670

64 apposuit SG670

66 am Rande reverterentur VD38

67 resipiscerent korr. aus respicerent I83; respicerent Bcan4

68 resipiscerent et lumen veritatis aspicerent korr. aus resipiscerent VD38

69 accendatur korr. aus accedatur VD38

70 scientia SG670

71 Sicut korr. aus Sicut enim SG670

72 mortuas N442; I83; VD38; SG670; Bcan4

74 quod agit korr. aus quod O93

75 ait V630; I83; Bcan4

76 veritas Bcan4

79 erroris korr. aus erroribus V630

81 qui korr. aus quia SG670

83 terram SG670

84 Sed korr. aus Quod SG670

85 si fehlt SG670

86 si cum] cum si V630

87 sine N442; I83; VD38; in korr. aus sine Bcan4

89 Iustum korr. aus Iustum est SG670

90 se dari] salvari V630; faeda SG670

91 adverte korr. aus averte V630; adverte SG670

92 quia korr. aus qui VD38

94 Illi enim velint] Ille enim vult SG670

95 vellent korr. aus velint N442; volunt V630

100 a bono deo] a bonedi VD38

104 quia peccatum ipsorum causa ignorantiae est] peccatum ipsorum causam ignorantiae esse SG670

105 Propterea idemque] Propter eo idemque korr. aus Propter eodemque O93; Proptereque idem korr. aus Propterea idemque SG670

108 credimur korr. aus credimus V630

111 autem vite korr. aus autem O93

112 illum korr. aus illud V630; illum VD38; SG670

114 cognoscere] cognoscere non V630

115 tamen] tamen quid SG670

117 sit] sit deus SG670

118 facere I83; VD38; Bcan4

119 discutiendum korr. aus discutiedum I83

120 et fehlt SG670

121 am Rande stultitię VD38

123 his fehlt SG670

124 am Rande rationem VD38

126 erat fehlt SG670

127 composita O93; inconposita korr. aus conposita V630

130 Qui fehlt SG670

132 am Rande veritati oponitur VD38

134 invisibilem Bcan4

135 caelum istud visibile fehlt SG670

137 vero fehlt VD38

138 ergo fehlt V630

139 quae korr. aus qua VD38

140 profluerent korr. aus fluerent O93; profluerent korr. aus profuerent VD38

141 deservirent VD38; deservirent korr. aus servirent Bcan4

142 Nonne korr. aus Non O93

143 profluunt V630; N442; SG670

144 Nonne korr. aus Non O93

145 mutationes korr. aus mutataones V630

146 lunae I83; Bcan4

147 am Rande sustinet VD38

148 am Rande servitium VD38

149 debuistis solum korr. aus debuistis V630

150 idem V630; isdem fehlt SG670

152 adhuc] adhuc in korr. aus adhuc VD38

153 interlinear vel eius V630; eius I83; VD38; SG670; Bcan4

154 dico SG670

155 enim I83

156 repletus korr. aus repletis O93; repletis I83; Bcan4

157 incorruptionem VD38

158 regeneratus V630

159 am Rande purgentur VD38

160 probet O93; N442; I83

161 in fehlt I83; Bcan4

162 incredulitatem korr. aus credulitatem O93; incredulitate VD38; incredulitate korr. aus incredulite SG670

163 preditionis I83

166 am Rande diligatis VD38

167 omnemque iustitiam] omnem substantiam SG670

168 accipiatis VD38; SG670

169 possitis korr. aus positis V630

170 maiori N442; SG670

171 pona I83

172 Confertur korr. aus Fertur O93

173 boni fehlt V630

174 hominis SG670

175 generantur SG670

176 am Rande respueritis VD38

177 baptismum I83

178 regeneratio I83; regenerata SG670

182 quis korr. aus qui SG670

184 am Rande festinate VD38

185 accellarate Bcan4

186 sacramenti korr. aus sacramentis Bcan4

188 quisquis korr. aus quiquis SG670

189 am Rande tardat VD38

190 am Rande tribuunt VD38

191 salutem conferunt korr. aus salutem V630

192 sit fehlt I83

193 iniustus korr. aus iniustus per Bcan4

194 quidem ut korr. aus quidem Bcan4

195 sine korr. aus sive SG670

196 am Rande Quod prosit ultima consignatio I83

197 consignare I83

198 spiritus sancti] sancti spiritus SG670

199 quia korr. aus qui N442; qui V630

201 am Rande postea VD38

202 ostendit SG670

203 similitudine V630; I83

205 haec korr. aus hac V630; haec N442; SG670; Bcan4; fehlt VD38

206 est fehlt V630

207 autem] autem ut Bcan4

208 am Rande abhorret VD38

209 am Rande etiam VD38

210 quoque et cetera korr. aus quoque O93

211 am RandeQuod multe sunt species castimonię VD38

212 proprię korr. aus propię O93

213 am Randerequiritur VD38

214 expetitur korr. aus expeditur V630

215 cautele I83; cautela korr. aus cautele SG670; Bcan4

216 am Rande abhominabile VD38

217 am Rande iudicat VD38

218 dicit SG670; Bcan4

219 ut canthari fehlt V630

220 canthari] cathari non korr. aus cathari SG670

223 am Rande sicut VD38

229 am Rande Quod bonum sit ab omni inquinamento cordis conscientiam custodire et quod bonum sit etiam corpus aqua diluere V630

232 am Rande mundare VD38

235 am Rande imitatio consecutio VD38

236 sequela korr. aus requela SG670; sequens korr. aus sequenda Bcan4

238 increpat I83; SG670; increpabat korr. aus increbat VD38; increpabat korr. aus increpat Bcan4

239 dicens eos] eos dicens SG670

240 quia korr. aus qui I83

241 am Rande scutellae VD38

244 luce] luce mundetur SG670

246 ipsa purificetur] ipsam purificet SG670

247 am Rande Qui carnis purificationem neglegit solet contemnere munditiam mentis VD38

249 purificatio carnis korr. aus purificatio O93

250 ibi fehlt V630

251 neque korr. aus ne VD38

253 geri korr. aus gerit Bcan4

254 fit ut is korr. aus fit O93

255 intrinsecus mundus est, mundetur sine dubio et extrinsecus; non semper autem is, qui mundatur extrinsecus korr. aus intrinsecus O93

256 mundetur sine dubio et extrinsecus; non semper autem is, qui mundatur extrinsecus, etiam intrinsecus mundus est, mundetur sine dubio et extrinsecus. Non semper autem is, qui mundatur extrinsecus, etiam intrinsecus mundus est fehlt I83; SG670

257 semper autem korr. aus semper SG670

259 mundetur sine dubio et extrinsecus Non semper autem is qui mundatur extrinsecus etiam intrinsecus mundus est fehlt I83; SG670

260 semper autem korr. aus semper SG670

261 is korr. aus his V630

262 am Rande cum facit VD38

263 agit V630; VD38; SG670

264 ait hęc korr. aus agit et Bcan4

265 causę Bcan4

266 am Rande commisceatur VD38

267 coeatur] coeat quis SG670

271 auxilio korr. aus axilio V630

272 am Rande sequimini VD38