INCIPIT EPISTOLA¹ CLEMENTIS² AD IACOBUM FRATREM DOMINI³.

Clemens Iacobo domino⁴ episcopo episcoporum, regenti Hebraeorum sanctam ecclesiam Hierosolimis, sed <Bcan4, f. 21r> et omnes ecclesias, quae ubique dei providentia fundatae sunt, cum presbyteris et diaconibus et ceteris omnibus fratribus, pax tibi sit semper.

Notum tibi facio, domine, quia Simon Petrus, qui verae fidei merito et integrae praedicationis obtentu⁵ fundamentum esse ecclesiae definitus⁶ est, qua de causa etiam domini ore cognominatus⁷ est Petrus, qui fuit primitiae electionis⁸ domini, apostolorum primus, cui et primo deus pater filium revelavit, cui et Christus competenter⁹ beatitudinem contulit, qui et vocatus est et electus et conviva domini et comes¹⁰ effectus, tamquam bonus et probatis<I83, f. 7va>simus discipulus, qui occidentis¹¹ obscuriorem mundi <VD38, f. 6v> plagam velut omnium potentior illuminare praeceptus est, quique et integre potuit implere praeceptum¹² - sed quousque sermonem protraham¹³ refugiens¹⁴ indicare, quod triste est, quod quidem necesse est, licet tarde, proferre. Hic denique ipse Petrus, qui pro immensa caritate, quam erga omnes homines gerebat, palam cum¹⁵ omni fiducia adversante etiam tyranno, totius mundi bonum praedicare non destitit et regem omnium saeculorum per orbem terrae et¹⁶ usque ad ipsius Romanae urbis huius notitiam, ut etiam ipsa salvaretur, invexit¹⁷, hic, inquam, pro¹⁸ pietate patiendo volens praesentem vitam finivit.

In ipsis autem diebus, quibus vitae finem sibi invenire¹⁹ praesensit²⁰, in conventu²¹ fratrum positus appraehensa manu mea repente consurgens in auribus totius ecclesiae²² haec protulit verba: Audite me, fratres et conservi mei, quoniam²³, ut²⁴ edoctus sum ab eo, qui misit²⁵ me, domino et <I83, f. 7vb> magistro²⁶ Iesu Christo, dies mortis meae instat.

Clementem^{27 28} hunc episcopum vobis ordino, cui soli meae praedicationis et doctrinae cathedram trado²⁹, qui mihi ab initio usque in finem comes in omnibus fuit, et per hoc veritatem totius meae praedicationis agnovit, qui in omnibus temptationibus meis socius exstitit fideliter perseverans, quem prae³⁰ ceteris expertus sum deum colentem, homines diligentem, castum, discendi studiis deditum, sobrium, benignum, iustum, patientem, scientem ferre nonnullorum etiam ex his, qui in verbo dei instituuntur, iniurias. Propter quod³¹ ipsi trado a domino <A367, f. 9vb> mihi traditam potestatem <V630, f. 7ra> ligandi et solvendi, ut de omnibus, quibuscumque decreverit in terris, hoc decretum sit et in caelis. Ligabit enim, quod oportet ligari, et solvet, quod expedit solvi, tamquam qui ad³² liquidum ecclesiae regulam noverit. Ipsum ergo audite scientes, quia quicumque contristaverit <N442, f. 8vb> doctorem veritatis, peccat in Christum et patrem omnium exa<I83, f. 8ra>cerbat deum, propter quod et³³ vita carebit³⁴. Ipsum autem, qui praeest ceteris, oportet medici vicem³⁵ agere et non ferae bestiae furore commoveri.

Haec³⁶ eo dicente ego procidens ad pedes eius rogabam excusans me et declinans honorem cathedrae vel potestatem. At ille respondens: Pro hoc, inquit, ne me rogaveris, hoc enim fieri statutum est mihi, et eo³⁷ magis, quo³⁸ excusas³⁹, quia haec cathedra eum, qui cupit eam et audacter expetit, non requirit, sed ornatum <VD38, f. 7r> moribus et in verbis⁴⁰ eruditum. Quod si esset alius melior⁴¹, si quis mihi alius adiutor tam sedulus adstitisset, si quis tam plene⁴² doctrinae meae rationem⁴³ cepisset⁴⁴, sed et ecclesiasticas dispositiones a me tam plene⁴⁵ didicisset, habens alium talem, non te cogerem <Bcan4, f. 21v> bonum opus suscipere nolentem. Superfluum est ergo alium quaerere, cum primitias eorum, qui ex gentibus per me salvantur, et <I83, f. 8rb> praecipue huius urbis te primum obtulerim deo. Sed et aliud intuere, quia⁴⁶, si periculum peccati times⁴⁷ suscipere refugiens⁴⁸ ecclesiae gubernacula, certus esto⁴⁹, quia amplius peccas, qui populum dei velut in fluctibus positum et periclitantem, cum possis iuvare, subterfugis tui tantummodo habens considerationem et non, quod in commune omnibus expedit, providens. Sed certus esto, quod necesse est te suscipere omne periculum, quia nec ego pro salute omnium obsecrando cessabo. Quanto ergo mihi citius acquieveris, tanto me citius laboris et tristitiae meae merore relevabis⁵⁰. Novi⁵¹ etiam hoc, o Clemens, quod tibi tedia et molestias, pericula etiam et opprobria ineruditi vulgi indocilisque⁵² conciliem⁵³, quae tu tamen, scio, quod constanter et fortiter feres respiciens ad illam spem, quae tibi apud <I83, f. 8va> deum patientiae praeparat coronam. Sed et illud cupio te mecum iusta ratione perspicere, quando maxima opera tua indiget Christus. Nunc, cum inimicus adversus sponsam eius commovet bellum, an in futuro tempore, quando iam Christus post victoriam triumphabit nec ultra illius⁵⁴ opera indigebit? Quis non etiam parvi sensus intellegat, quod istud est temporis, in quo operam tuam Christus <A367, f. 10ra> requirit? Tota igitur mente in praesenti necessitate praebe operam tuam, et auxilium <V630, f. 7rb> in proeliis exhibe regi optimo⁵⁵ remunerationes magnificas post victoriam reddituro. Libenter ergo suscipe episcopatus officium eo maxime, quo ecclesiasticas dispositiones a me probabiliter didicisti, ut salus eorum, qui per nos confugerunt ad deum, nequaquam vacillet. Verumtamen et⁵⁶ breviter⁵⁷ te⁵⁸ de ipsius dispensationis ordine coram omnibus commonere necessari<I83, f. 8vb>um duxi⁵⁹.

Te⁶⁰ quidem oportet irrepraehensibiliter <VD38, f. 7v> vivere et summo studio niti, ut omnes vitae huius occupationes abicias⁶¹, ne fideiussor⁶² exsistas⁶³, ne advocatus litium fias, neve in ulla <N442, f. 9ra> aliqua occupatione prorsus inveniaris mundialis⁶⁴ negotii occasione⁶⁵ perplexus. Neque enim iudicem aut cognitorem⁶⁶ saecularium negotiorum hodie te ordinare vult Christus, ut^{67 68} ne praefocatus praesentibus hominum curis non possis verbo dei vacare et secundum veritatis regulam secernere bonos a malis. Ista⁶⁹ namque⁷⁰ opera, quae tibi minus congruere superius exposuimus, exhibeant sibi invicem discentes⁷¹, id est laici, et te nemo occupet ab his studiis, per quae salus omnibus datur. Sicut⁷² enim tibi impietatis crimen est, neglectis⁷³ verbi dei⁷⁴ studiis sollicitudines⁷⁵ suscipere⁷⁶ saeculares, ita⁷⁷ unicuique laicorum peccatum est, nisi⁷⁸ invicem sibi, etiam in his, quae ad communis vitae usum pertinent, operam fideliter dederint. Te vero securum⁷⁹ facere ex⁸⁰ his, quibus debes, <I83, f. 9ra> vacantem⁸¹, omnes communiter elaborent. Quod si forte a semetipsis hoc laici non intellegunt, per diaconos edocendi sunt, ut tibi solius ecclesiae sollicitudines derelinquant, quo⁸² ipsam⁸³, ut dignum est, dispensare sufficias, et veritatis verbo abundantius et studiosius deservire. Si enim <Bcan4, f. 22r> mundialibus⁸⁴ curis fueris occupatus et teipsum⁸⁵ decipies et eos⁸⁶, qui te audiunt. Non enim poteris, quae ad salutem pertinent, plenius singulis quibusque distinguere, et⁸⁷ ex eo fit, ut et tu, tamquam qui non docueris, quae ad salutem⁸⁸ hominum pertinent, deponaris⁸⁹, et discipuli per ignorantiam pereant. Idcirco tu quidem ad hoc solum vacato⁹⁰, ut opportune et sine intermissione doceas verbum dei, per quod salutem consequi possint. Illi vero cum tanta reverentia tua verba suscipiant, ut⁹¹ sciant legatum te et praeconem esse veritatis, et quodcumque ligaveris super terram, esse ligatum <A367, f. 10rb> et in caelo, et quodcumque solveris⁹², etiam ibi esse sol<I83, f. 9rb>vendum. Quoniam quidem et tu, ut dixi, quae oportet, ligabis, et, quae expedit, solves, et ad te quidem, qui praees, ista sint monita, et his similia.

Ad^{93 94} presbyteros⁹⁵ vero sint ista: <V630, f. 7va> Ante omnia, ut pudicitiam studentes adolescentes nuptiis iungant⁹⁶, quo⁹⁷ calorem ferventis aetatis coniugali lege praeveniant, sed ne⁹⁸ in provectioribus⁹⁹ quidem curam habere huiusmodi neglegant, quia in multis, etiam cum senuerit corpus, concupiscentia viget. Ne forte ergo fornicationis labes occasione accepta <VD38, f. 8r> tamquam venenum pessimum serpat in vobis, cavere et antevenire necessarium est, ne quod in vobis adulterii occultum calescat incendium. Et quid in omnibus peccatis adulterio gravius? Secundum namque in poenis obtinet locum, quoniam quidem primum illi habent, qui aberrant a deo, etiam si sobrie vixerint. Propter quod vos, o presbyteri, ecclesiam excolite et <I83, f. 9va> adornate sponsam Christi ad pudicitiam, <N442, f. 9rb> sponsam autem dico omnem ecclesiae congregationem. Quae si pudica fuerit inventa ab sponso¹⁰⁰ suo, ingentibus ab eo donis et muneribus honorabitur¹⁰¹ et vos velut ministri¹⁰² sponsae et amici sponsi ingenti gaudio et laetitia perfruemini. Si vero sponsa haec reperta fuerit commaculata peccatis, ipsa quidem tamquam indigna¹⁰³ tradetur¹⁰⁴ regalibus thoris, vos autem poenas¹⁰⁵ dabitis, si forte per vestram neglegentiam vel desidiam obrepserit¹⁰⁶ contagio saeva peccati. Idcirco igitur ante omnia sobrietatis et pudicitiae sollicitudinem gerite.

Valde¹⁰⁷ enim apud deum grave crimen ducitur fornicatio, cuius species quidem¹⁰⁸ sunt plures, sicut¹⁰⁹ vobis et ipse Clemens diligenter exponet¹¹⁰. Verumtamen prima species adulterii est virum propria uxore solummodo non esse contentum, et mulierem non proprio tantum servare¹¹¹ <I83, f. 9vb> se viro¹¹².

Si¹¹³ ergo¹¹⁴ castus¹¹⁵ fuerit quis, potest et humanus et misericors fieri, per quod et ipse aeternam a deo misericordiam consequatur. Sane sicut adulterii venenum cunctis malis perniciosius est, ita amor fraternus et caritas totius boni fastigium tenet. Et ideo diligite¹¹⁶ omnes fratres vestros et cum religione ac misericordia respicite ad omnes¹¹⁷, orfanis exhibete vosmetipsos¹¹⁸ parentes, viduis virorum¹¹⁹ curam impendite cum omni castitate, quae necessaria sunt, praebentes, iuniores tamen viduas nuptiis copulate. His, qui ignorant artificia, exquirite honestas aliquas occasiones, quibus <A367, f. 10va> victum necessarium quaerant. Artificibus <Bcan4, f. 22v> vero opera¹²⁰ praevidete, debilibus misericordiam facite. Scio autem haec omnia facturos vos, si caritatem <V630, f. 7vb> prae ceteris et ante omnia in vestro corde figatis. Cuius¹²¹ caritatis et recipiendae et habendae maximum erit fomentum, si frequenter inter vosmetipsos communem cibum vestrum mensamque faciatis, <I83, f. 10ra> et in quantum unusquisque praevalet, crebrius panes ac sales suos cum suis fratribus sumat. Per haec enim¹²² praecipue caritas comparatur et causa totius boni in huiuscemodi communione consistit. <VD38, f. 8v> Ubi autem pax et bonitas, ibi et salus, propter quod communes¹²³ facite cibos vestros cum his, qui secundum deum fratres sunt, quia¹²⁴ per haec temporalia officia pacis et caritatis fructibus gaudia aeterna merebimini¹²⁵. Multo autem sollicitius esurientes reficite et sitientibus potum date, nudis vestimentum, aegros visitate et eos, qui in carcere¹²⁶ sunt, prout possibile est, iuvate, peregrinos satis prompte in domibus vestris suscipite, et ne omnia nunc singillatim¹²⁷ dicam, omne bonum ipsa per se, in¹²⁸ vobis si fuerit, caritas facere vos docebit, sicut et e contrario eos, qui a salute alieni sunt, omne malum facere odium docet.

[H. 8] <N442, f. 9va>

Si¹²⁹ qui¹³⁰ ex fratribus negotia habent inter se, apud cognitores saeculi non iudicentur, sed apud presbyteros ecclesiae, quicquid illud est, dirimatur¹³¹.

Super¹³² omnia autem avaritiam¹³³ fugite, quae homines occasione praesentis¹³⁴ lucri ab aeternis separat bonis. Pondera, mensuras, stateras pro locis quibusque aequissima custodite, deposita fideliter restituite.

Quae¹³⁵ omnia et, si qua sunt his similia, ita demum sollicite et diligenter implebitis, si futurum dei iudicium sine intermissione in vestro corde volvatis. Quis enim peccare poterit, si semper ante oculos suos dei iudicium ponat? Quod in fine¹³⁶ mundi certum est agitandum¹³⁷, ut tandem, qui bene in hac vita egerunt, consequantur reposita bona, peccatores autem, ut consequantur praeparatas¹³⁸ poenas, de quibus¹³⁹ ita¹⁴⁰ futurum dubitare omnino non possumus. Si quidem haec omnia ita esse ventura verus nobis propheta¹⁴¹ praedixerit¹⁴².

Unde¹⁴³ et vos, qui estis veri prophetae discipuli, abicite a cordibus vestris ante omnia discordias et animorum dis<I83, f. 10va>sensiones, ex quibus omne opus malum procedit, et¹⁴⁴ benignitatem ac¹⁴⁵ simplicitatem tota mente servate. Quod si forte alicuius cor vel livor vel infidelitas¹⁴⁶ ex his, quae superius memoravimus, latenter irrepserit¹⁴⁷, non erubescat, qui¹⁴⁸ animae suae curam <V630, f. 8ra> gerit, confiteri haec huic, qui praeest, ut ab ipso per verbum dei et consilium salubre curetur, quo¹⁴⁹ possit fide integra et operibus bonis poenas aeterni ignis effugere <A367, f. vb> et ad perpetua¹⁵⁰ vitae praemia pervenire.

[H. 12] Diaconi¹⁵¹ vero ecclesiae tamquam oculi sint episcopi oberrantes et circumlustrantes cum verecundia actus totius ecclesiae et perscrutantes <VD38, f. 9r> diligentius, si¹⁵² quem videant <Bcan4, f. 23r> vicinum fieri praecipitio et proximum esse peccato, ut referant haec ad episcopum et commoneri ab eo possit is, qui in praecipitium lapsurus est, uti¹⁵³ revocetur et non corruat in peccatum. Neglegentiores¹⁵⁴ quoque et eos, qui rarius ad audiendum verbum dei acce<I83, f. 10vb>dunt nec sollicite ad episcopi tractatum¹⁵⁵ conveniunt, ipsi commoneant et hortentur¹⁵⁶. Si enim assidui sint ad audiendum, non solum vitae aeternae ex salubri commonitione capiunt¹⁵⁷ lucra, verum et quaecumque illae sunt¹⁵⁸ tristitiae¹⁵⁹ vel merores, qui¹⁶⁰ ex praesentis vitae necessitatibus et cladibus temporum veniunt, quaecumque sermonibus suis in corde velut iacula defixa circumferunt¹⁶¹, abiciuntur omnia praedicatione veritatis et¹⁶² vitae aeternae doctrina et eruditione purgata¹⁶³. Alioquin si multo tempore auditum subtrahant a verbo dei et remaneant in^{164 165} cultu vitiorum, sine dubio spinis erunt ac sentibus occupati. <N442, f. 9vb> Et quid aliud nisi ad ignem talis haec terra¹⁶⁶ praeparabitur? De his ergo, ut diximus, diaconis¹⁶⁷ cura sit. Sed et¹⁶⁸ eos, qui secundum carnem aegrotant, sollicite perquirant et plebi, si forte ignorat¹⁶⁹, indicent de his, ut et ipsi visitent¹⁷⁰ eos et, quae necessaria sunt, praebeant eis cum conscientia eius, qui praeest. Quod tamen etiam si clam <I83, f. 11ra> fecerint, non peccabunt. Sed et de peregrinis similiter¹⁷¹ episcopo suggerant refovendis et cetera his similia, quae ad cultum ecclesiae et disciplinam eius pertinent, diaconis¹⁷² cura sit.

Qui¹⁷³ catecizant, id est, qui verbo instituunt incipientes¹⁷⁴, primo oportet, ut ipsi instructi¹⁷⁵ sint. De anima enim agitur hominum,

et¹⁷⁶ oportet eum, qui docet et instruit animas rudes, esse talem, ut pro ingenio discentium semetipsum possit aptare et verbi ordinem pro audientis¹⁷⁷ capacitate dirigere. Debet ergo ipse adprime^{178 179} esse eruditus et doctus, irrepraehensibilis, maturus, pavidus¹⁸⁰, sicut ipsi¹⁸¹ probastis¹⁸² fore Clementem¹⁸³ hunc post me. Multum est autem, si ego nunc de <V630, f. 8rb> singulis, quae unusquisque habere debeat, prosequar, verumtamen illud est, quod prae ceteris ab omnibus vobis cupio in¹⁸⁴ commune¹⁸⁵ servari, ut concordiam teneatis, per quam¹⁸⁶ solum¹⁸⁷ potestis portum quietis intrare et civitatem regis summi, quae pax nominatur¹⁸⁸.

[H. 14] Similis¹⁸⁹ <I83, f. 11rb> namque est omnis¹⁹⁰ ecclesiae status navi magnae, quae per undosum pelagus <VD38, f. 9v> diversis e¹⁹¹ locis et regionibus viros <A367, f. 11ra> portat ad unam¹⁹² potentis regni urbem¹⁹³ properare cupientes. Sit ergo navis huius dominus ipse omnipotens deus¹⁹⁴, gubernator vero sit Christus. Tum deinde proretae¹⁹⁵ officium episcopus impleat, presbyteri nautarum, diaconi dispensatorum locum teneant, hi, qui catecizant¹⁹⁶, naustologis¹⁹⁷ conferantur¹⁹⁸, epibatis¹⁹⁹ autem totius fraternitatis multitudo sit similis. Ipsum quoque mare hic mundus habeatur, ventorum vero varietates et turbinum diversis temptationibus conferantur, persecutiones, tribulationes sive²⁰⁰ pericula fluctibus exaequentur²⁰¹, terreni vero spiritus, qui vel de torrentibus vel de convallibus²⁰² spirant, pseudoprophetarum et seductorum seu pravae doctrinae verba docentur²⁰³, promuntoria²⁰⁴ vero²⁰⁵ et loca confragosa hi, <Bcan4, f. 23v> qui in potestatibus saeculi²⁰⁶ sunt iudices et pericula minantur ac mortes, bithalassa²⁰⁷ vero loca, <I83, f. 11va> quae duplicibus undae fallacis aestibus verberantur, dubiis mente et²⁰⁸ repromissionum veritate nutantibus conferantur atque his, qui irrationabili²⁰⁹ fidem nostram ratione²¹⁰ discutiunt, hypocritae vero et dolosi piratis²¹¹ similes habeantur. Iam vero rapidus²¹² vertex²¹³ et tartarea carybdis²¹⁴ et saxis illisa naufragia²¹⁵ ac mortiferae submersiones, quid aliud aestimanda sunt quam peccata? Restat igitur, ut haec navis cursu <N442, f. 10ra> prospero tuta possit portum desideratae urbis intrare, ita deo precem fundere²¹⁶, ut navigantes mereantur audiri. Audiri autem a deo ita demum merebitur quis, si orationes²¹⁷ ipsae bonis moribus et bonis operibus adiuventur. Sed ante omnia cum quiete et silentio epibatae, id est laici, et in suis unusquisque resideant²¹⁸ locis, ne forte per inquietudinem et inconditos inutilesque²¹⁹ discursus, si passim vagari coeperint vel ab officio suo nautas impediant vel in alterum latus per inquietudinem eorum navis pressa demerga<I83, f. 11vb>tur²²⁰. Naustologi²²¹ de mercedibus commoneant et nihil omnino, quod ad diligentiam vel ad disciplinam pertinet²²², diaconi neglegant, presbyteri velut nautae aptent singula ad instructionem navis diligenter <V630, f. 8va> et instruant, quae in suo tempore requirenda²²³ sunt. Episcopus, tamquam proreta²²⁴, vigilanter et sollicite gubernatoris verba custodiat Christi. Salvator dominus, gubernator ecclesiae suae, diligatur ab omnibus et ipsius solius praeceptis ac iussis credat et oboediat omnis ecclesia²²⁵. Deo²²⁶ quoque indesinenter supplicetur a cunctis de prosperitate ventorum, ut navigantes omnem tribu<VD38, f. 10r>lationem et omne²²⁷ periculum superent, tamquam in mare profundum mundi istius et vitae huma<A367, f. 11rb>nae pelagus navigantes, in quo esuriendum sit et sitiendum, nuditatem quoque ferendam, morbos etiam corporis et²²⁸ aegritudines tolerandas, insuper et hominum insidias²²⁹ ac dolos²³⁰ saepe laborandum, quippe qui dispergendos se nonnumquam noverunt²³¹, <I83, f. 12ra> sed²³² aliquando etiam congregandos²³³, vomitus quoque et sugillationes²³⁴ ferendas, cum ex confusione²³⁵ peccatorum et reiectione criminum, velut male congregati in visceribus fellis iactura facienda est, et abicienda prorsus e²³⁶ corde omnis intrinsecus, quae latet amaritudo peccati, si qua forte ex desideriis iniquis²³⁷ velut ex cibis noxiis congregata est, quam utique, cum evomuerit²³⁸ quis et abiecerit, ingentis²³⁹ aegritudinis liberabitur morbo, si tamen post vomitum, quae ad sanitatem pertinent²⁴⁰, sumat.

[H. 15] Verumtamen²⁴¹ scitote cuncti, quod supra omnes vos laboret episcopus, quia unusquisque²⁴² vestrum suum proprium fert laborem, ille vero et²⁴³ suum et singulorum.

[H. 16] Propter²⁴⁴ quod, o Clemens, tamquam²⁴⁵ omnibus praeesse²⁴⁶ te²⁴⁷ noveris²⁴⁸, singulos, prout potueris, iuva et singulos releva, qui et singulorum onus ac sollicitudinem portas. Unde et ego nunc hanc tibi iniungens²⁴⁹ dispensationem²⁵⁰, et²⁵¹ scio, quia accipio gratiam, magis quam praesto. <I83, f. 12rb> Sed esto confidens et fortiter <Bcan4, f. 24r> ferens certus, quia laboris tui meritum recipies, cum ad portum quietis incolumem hanc provexeris navem, ubi mercedes et praemia pro omnium salute suscipies, si hic pro omnium incolumitate <N442, f. 10rb> vigilaveris. Itaque si te multi e fratribus propter rigorem iustitiae odio habuerint, ex hoc quidem non laederis, sed ex huiuscemodi odiis amor tibi conciliabitur dei. Et ideo satage magis et refuge, ne lauderis ab iniquis et ne a pessime agentibus diligaris, sed potius propter iustitiae dispensationem et aequissimam regulam disciplinae a Christo collaudari merearis.

[H. 17] Haec²⁵² cum dixisset et his similia quamplurima, rursum respiciens <V630, f. 8vb> ad populum dixit: Sed²⁵³ et vos, carissimi²⁵⁴ fratres et conservi mei, huic, qui²⁵⁵ praesidet vobis ad veritatem docendam, in omnibus oboedite scientes, quod, si quis hunc contristaverit, Christum, qui ei²⁵⁶ credidit cathedram, non recipit²⁵⁷, et²⁵⁸ qui <I83, f. 12va> Christum non susceperit, nec deum patrem suscepisse iudicabitur²⁵⁹. Et ideo nec ipse suscipietur in regno caelorum. Propter quod satis²⁶⁰ agite ad omnem collectam²⁶¹ et congregationem semper convenire, ut non velut neglegentes et desides a iudice Christo condemnemini. Conveni<VD38, f. 10v>entes vero <A367, f. 11va> semper ad Clementem date omnes operam pro ipso sentire et summo studio favorem vestrum erga ipsum dependere scientes, quia propter singulos vos ipsi²⁶² magis soli infestat inimicus et in ipso²⁶³ maiora suscitat bella. Oportet ergo vos summo studio niti, ut omni erga illum vinculo amoris innexi plenissimo erga eum inhaereatis affectu²⁶⁴. Sed²⁶⁵ vos quoque ipsi unanimes in²⁶⁶ omni concordia perdurate, quo²⁶⁷ facilius etiam illi oboedire omnes²⁶⁸ pariter consensu et unanimitate possitis. Propter²⁶⁹ quod et vos salutem consequi et ille possit obtemperantibus sibi vobis promptius impositi honoris²⁷⁰ pondus²⁷¹ evehere²⁷².

Quaedam²⁷³ etiam ex vobis ipsis intellegere debetis²⁷⁴, si qua sunt, quae ipse propter <I83, f. 12vb> insidias hominum²⁷⁵ malorum non potest evidentius et manifestius proloqui, verbi gratia, si inimicus²⁷⁶ est alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare, ut ipse vobis dicat: Cum illo nolite amici esse, sed prudenter observare debetis et voluntati eius absque communicatione²⁷⁷ obsecundare et avertere vos ab eo, cui²⁷⁸ ipsum sentitis²⁷⁹ aversum²⁸⁰,

sed²⁸¹ nec loqui his, quibus ipse non loquitur, ut unusquisque, qui in culpa est, dum cupit omnium vestrum²⁸² amicitias ferre, festinet citius reconciliare²⁸³ ei, qui omnibus praeest, et per hoc redeat ad salutem, cum oboedire coeperit monitis praesidentis. Si vero quis amicus fuerit his, quibus ipse²⁸⁴ non²⁸⁵ loquitur, unus est et ipse ex illis, qui exterminare dei²⁸⁶ ecclesiam volunt²⁸⁷, et cum corpore vobiscum esse videatur²⁸⁸, mente et animo contra vos est, et est^{289 290} multo nequior hostis hic quam illi, qui foris²⁹¹ sunt et evidenter inimici sunt. Hic enim per²⁹² amicitiarum speciem, quae inimica sunt, gerit et ecclesiam dispergit ac vastat²⁹³.

Et cum hoc²⁹⁴ dixisset, in medio coram <V630, f. 9ra> omnibus manus <I83, f. 13ra> mihi imposuit et in cathedra sua ingenti verecundia²⁹⁵ <Bcan4, f. 24v> fatigatum sedere me compulit. Cumque sedissem, haec ad me rursum <N442, f. 10va> locutus est:

Deprecor²⁹⁶ te²⁹⁷, Clemens, coram omnibus, qui praesentes²⁹⁸ sunt, ut postea quam, sicut naturale debitum est, vitae praesentis finem fecero, Iacobo fratri domini²⁹⁹ descripta breviter vel quae ad initium fidei tuae exspectant³⁰⁰, vel etiam quos ante fidem animos³⁰¹ gesseris, sed et qualiter mihi ab initio usque ad finem comes itineris³⁰² et actuum fueris, quaeque per singulas civitates me disputante sollicitus³⁰³ auditor exceperis, quique in praedicationibus <A367, f. 11vb> <VD38, f. 11r> meis vel verborum³⁰⁴ fuerit ordo vel actuum³⁰⁵, sed et qui me finis in hac urbe reppererit, sicut dixi³⁰⁶, omnia, quam potes, breviter compraehensa ad ipsum te destinare non pigeat. Nec³⁰⁷ verearis, ne forte multum de meo exitu contristandus³⁰⁸ sit, cum me id pro³⁰⁹ pietate sustinere non ambigat. Erit autem ei grande solatium, si didicerit, quod post me non imperitus³¹⁰ aliquis aut indoctus atque ignorans divini verbi ministerium³¹¹, eccle<I83, f. 13rb>siastici ordinis disciplinam vel doctrinae³¹² regulam nesciens susceperit cathedram³¹³ meam. Scit³¹⁴ enim, quia³¹⁵, si indoctus³¹⁶ istius³¹⁷ officium doctoris accipiat, sine dubio discipuli et auditores ignorantiae tenebris involuti in interitum demergentur.

Unde³¹⁸ et ego, mi domine Iacobe, cum haec ab eo praecepta susceperim, necesse habui implere, quod iusserat, indicans tibi et de ipsis simul et de illis breviter compraehendens, quae per singulas quasque urbes digrediens aut in praedicationis sermone protulerit aut in gestorum virtute perfecerit, quamvis tibi de his plurima iam et plenius ante descripta ipso iubente transmiserim sub eo titulo, quem ipse praecepit affigi³¹⁹.

Sed³²⁰ et³²¹ nunc³²² exponere iam, quae praecepit, domino opem ferente incipiam.

Poenitemini³²³, inquit³²⁴, et veram agite poenitentiam. Omnes ergo homines, qui christiano censentur³²⁵ vocabulo, patrem et filium et spiritum sanctum, unum deum et dominum veraciter credere et confiteri, <I83, f. 13va> eumque toto corde et tota mente et tota virtute diligere et proximos suos tamquam semetipsos docibilesque³²⁶ usque ad perfectam³²⁷ doctrinam ad haec³²⁸ perficienda summopere oportet. Fides enim et dilectio totius bonitatis est fundamentum. Sine fide autem placere deo nemo poterit.

Christo³²⁹ itaque resurgente et ascendente in caelum misso sancto spiritu, collata apostolis scientia linguarum, <V630, f. 9rb> adhuc^{330 331} in uno positi symbolum³³², quod fidelis nunc tenet ecclesia, unusquisque, quod sensit³³³, dicendo condiderunt, ut discedentes ab invicem hanc regulam per omnes gentes praedicarent. Summam³³⁴ ergo totius fidei catholicae recensentes, in qua et integritas credulitatis ostenditur et unius dei omnipotentis, id est sanctae <VD38, f. 11v> trinitatis aequalitas declaratur³³⁵ <Bcan4, f. 25r> et mysterium incarnationis filii dei, qui pro salute <A367, f. 12ra> humani generis a patre de caelo descendens de virgine nasci dignatus est, quoquo³³⁶ <N442, f. 10vb> ordine vel quando pertulerit, quomodo sepultus surrexe<I83, f. 13vb>rit et in carne ipsa caelos ascenderit ad dexteramque patris consederit et iudex venturus sit, ac qualiter remissionem peccatorum sacro baptismate renatis contulerit, et resurrectionem humani generis in eadem carne³³⁷ in vita³³⁸ aeterna futura sit³³⁹, docuerunt³⁴⁰. Symbolum³⁴¹ enim graece, latine collatio³⁴² dicitur, quia hoc praedicti sancti³⁴³ apostoli inter se³⁴⁴ per³⁴⁵ spiritum sanctum salubriter, ut dictum est, condiderunt³⁴⁶. Dicitur et indicium, quod per hoc, qui recte crediderit, indicatur. Ergo cunctis credentibus, quae continentur in praefato symbolo, salus animarum et vita perpetua bonis actibus praeparatur. Ergo quod in primordio eiusdem symboli praeponitur³⁴⁷: Credo in deum patrem omnipotentem, praeclarum fidei³⁴⁸ testimonium et fundamentum in prima fronte³⁴⁹ monstratur, quia salvus esse poterit, qui recte crediderit. Credere enim oportet accedentem ad deum, quoniam corde creditur ad iustitiam et ore confessio fit³⁵⁰ ad salutem. Unde ait propheta: Cre<I83, f. 14ra>didi, propter quod locutus sum. Et illud: Iustus ex fide vivit. Et: Nisi credideritis, non intellegetis³⁵¹. Ergo in rebus humanis nullum opus incipitur, nisi labor omnis ad effectum³⁵² venire credatur, unde credendum est in deum, a quo tam praesens vita quam futura tribuatur.

[H. 22] Deus³⁵³ autem appellatio est substantiae sempiternae sive timoris divini, igitur deus sine principio, sine fine, simplex, incorporeus et incompraehensibilis. Patrem autem, cum audis, agnosce, quod habeat filium veraciter genitum, sicut possessor dicitur, qui aliquid possidet, et dominus, qui habet, cui dominetur. Deus ergo³⁵⁴ pater secreti sacramenti vocabulum est, cuius vero³⁵⁵ filius verbum³⁵⁶ et speculum et character³⁵⁷ et imago vivens patris viventis, in omnibus coaequalis. Nec quaeratur, quomodo genuit filium, quod et angeli nesciunt, prophetis incognitum est. Unde³⁵⁸ illud dictum est: Genera<V630, f. 9va>tionem eius quis enarrabit³⁵⁹? Quam secretam originem <VD38, f. 12r> cum proprio filio <I83, f. 14rb> novit ipse solus, qui genuit. Nec³⁶⁰ a³⁶¹ nobis deus discutiendus est, sed credendus, qui in nobis ipsis <A367, f. 12rb> nescimus, quod sapimus, quomodo sapientia³⁶², ingenium³⁶³ aut intellectus consilium aut mens nostra generat verbum. Sed sufficit nosse, quia lux genuit splendorem, sicut ait propheta: In splendoribus sanctorum ex³⁶⁴ utero ante luciferum genui te. Et illud: Hic deus noster et non reputabitur alter ad eum. Et post: In terra visus est et inter³⁶⁵ homines conversatus est. Diligere^{366 367} ergo deum unumquemque ex toto corde³⁶⁸ et ex tota anima, ut praefixum est, et ex tota fortitudine oportet et proximum tamquam semetipsum³⁶⁹, respondente domino cuidam scribarum ac dicente: Primum omnium mandatum est: Audi, Israel, dominus deus tuus deus³⁷⁰ unus est, et diliges dominum deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua³⁷¹ et³⁷² ex tota mente tua et ex tota virtute tua, hoc est primum mandatum. Secundum autem simile est illi: Diliges proximum tuum tamquam temetipsum. <I83, f. 14va> Maius horum <N442, f. 11ra> aliud mandatum non est. <Bcan4, f. 25v> Quod maius est omnibus³⁷³ holocaustomatibus et sacrificiis, unde et in veteri testamento scriptum habetur³⁷⁴: Quod tibi fieri³⁷⁵ non vis, alteri ne³⁷⁶ feceris.

Et³⁷⁷ dominus ait: Omnia quaecumque vultis, ut faciant^{378 379} vobis homines, et vos facite illis³⁸⁰ similiter. Quibus utrisque mandatis, per unum malicia compescitur et per aliud benignitas propagatur, ut, ne malum quis inferat, sed bonum impendat. Primum, ut caveat laedere³⁸¹, secundum, praestare. Si enim fratrem, quem vides, non diligis, deum, quem non vides, quomodo potes³⁸² diligere? Sic³⁸³ ergo docet nos exercere curam nostram, ut non amittamus³⁸⁴ curam vestram et sic diligere nos, ne^{385 386} neglegatur dilectio proximi,

quia³⁸⁷ dei dilectio morti³⁸⁸ comparatur, dicente sapientia: Valida est dilectio ut mors. Idcirco, quia, sicut mors violenter separat animam a corpore, ita dilectio dei violenter separat hominem a mundano et carnali amore. Qui enim, dominus inquit, <I83, f. 14vb> diligit me, mandata mea servabit. Nam, qui dei praecepta contemnit, deum non diligit, unde scriptum est: Nolite vos putare, ut³⁸⁹ maneatis in dilectione mea, <VD38, f. 12v> si non servaveritis praecepta mea. Neque enim regem diligimus, si odio leges eius habemus. Neque³⁹⁰ ex toto corde poterit ille deum diligere, qui noscitur in proximi corruere dilectionem³⁹¹, quia per di<V630, f. 9vb>lectionem proximi pervenitur ad <A367, f. 12va> caritatem Christi, quoniam, ut praelibatum est, his³⁹² duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae.

[H. 25] Docibiles³⁹³ ergo, qui perfecte docti³⁹⁴ non sunt³⁹⁵, ad haec peragenda oportet omnes esse, ut³⁹⁶ et ipsi docti sint, et alios prudenter instruere et perfecte possint docere, iuxta Danielem prophetam, qui ait: Populus autem sciens deum suum obtinebit et faciet, et docti³⁹⁷ in populo docebunt plurimos. Omnes enim³⁹⁸ docibiles, ut iam³⁹⁹ dictum est, qui docti non⁴⁰⁰ sunt, esse oportet.

Sed^{401 402} sacerdotes doctiores ceteris populis necesse fore docebat, quia si caecus <I83, f. 15ra> caeco ducatum praebet, ambo in foveam cadunt, sacerdotes vero sal terrae et mundi lumen docens praeceptis⁴⁰³ in splendore operum patrem glorificare deum, de quibus et⁴⁰⁴ dominus ait: Beati estis, cum maledixerint vobis⁴⁰⁵ et persecuti vos fuerint, et dixerint omne⁴⁰⁶ malum adversum vos, mentientes propter me. Gaudete et exultate, quoniam merces vestra copiosa⁴⁰⁷ est in caelis. Sic enim persecuti sunt prophetas, qui fuerunt ante vos. Vos estis sal terrae. Quod si sal evanuerit, in quo salietur? Ad nihilum valet ultra, nisi ut mittatur foras et conculcetur ab hominibus⁴⁰⁸. Non potest civitas abscondi supra montem posita, neque accendunt lucernam et ponunt eam sub modio, sed supra⁴⁰⁹ candelabrum, ut luceat omnibus, qui in domo sunt. Sic luceat lux vestra coram <N442, f. 11rb> hominibus, ut videant bona⁴¹⁰ vestra opera et glorificent patrem vestrum⁴¹¹, qui est in caelis.

Episcopos^{412 413} autem per singulas civitates, quibus ille non miserat, perdoctos <I83, f. 15rb> et prudentes⁴¹⁴ ut serpentes simplicesque <Bcan4, f. 26r> sicut columbas iuxta domini praeceptionem nobis mittere praecepit. Quod etiam facere inchoavimus et domino opem ferente facturi sumus. Vos⁴¹⁵ autem per vestras dioceses episcopos⁴¹⁶ sacrate et mittite, quia nos ad alias⁴¹⁷ partes, quod idem iussit, agere curavimus⁴¹⁸. Aliquos vero ad Gallias <VD38, f. 13ra> Hispaniasque⁴¹⁹ mittimus, et quosdam ad Germaniam et Italiam atque ad reliquas⁴²⁰ gentes dirigere cupimus. Ubi autem ferociores et rebelliores gentes fore cognoverimus, illuc dirigere sapientiores et⁴²¹ austeriores^{422 423} necesse habemus, qui⁴²⁴ cotidie non cessent divina seminare semina et multos Christo lucrare⁴²⁵ et ad rectam fidem et viam veritatis perducere, ut⁴²⁶ plures manipulos domino valeant praesentare.

[H. 28] In⁴²⁷ illis vero⁴²⁸ civitatibus, in quibus olim apud ethnicos primi <A367, f. 12vb> flamines⁴²⁹ eorum⁴³⁰ atque primi legis⁴³¹ doctores erant, episcoporum primates poni vel patriarchas, qui reli<V630, f. 10ra>quorum episcoporum iudi<I83, f. 15va>cia et maiora, quotiens necesse foret, negotia in fide agitarent, et secundum domini voluntatem, sicut sancti constituerunt apostoli, ita ut, ne quis iniuste periclitaretur, definirent.

In⁴³² illis autem civitatibus, in quibus⁴³³ dudum apud praedictos erant ethnicos⁴³⁴ eorum archiflamines, quos tamen minores tenebant quam memoratos primates, archiepiscopos⁴³⁵ institui praecepit, qui non tamen primatum⁴³⁶, sed archiepiscoporum fruerentur⁴³⁷ nomine.

Episcoporum⁴³⁸ quoque iudicia, ut superius memoratum est, et⁴³⁹ maiora ecclesiarum <VD38, f. 13rb> negotia, si ipsi reclamaverint⁴⁴⁰, aut aliquem timorem aut⁴⁴¹ istos vel⁴⁴² alios suspectos habuerint, ad iam dictos primates vel patriarchas, ne⁴⁴³ aliquis nocenter periret, transferre perdocuit⁴⁴⁴.

In singulis vero reliquis civitatibus singulos⁴⁴⁵ et⁴⁴⁶ non binos vel ternos aut plures episcopos constitui praecepit, qui non primatum⁴⁴⁷ aut archiepiscoporum aut metropolitanorum nomi<I83, f. 15vb>ne, quia matres civitatum non tenent, sed episcoporum tantum vocabulo potirentur, quoniam nec inter ipsos apostolos par institutio fuit, sed unus omnibus praefuit. Hoc tamen praevidendum⁴⁴⁸ instituit, ne⁴⁴⁹ in villis aut castellis vel modicis civitatibus instituerentur episcopi, ne vile eorum nomen fieret. [H. 30] Episcopos⁴⁵⁰ ergo vicem apostolorum gerere dominum docuisse dicebat, et reliquorum discipulorum vicem tenere presbyteros⁴⁵¹ debere insinuabat. Et si quis aliquem ex his scandalizaret⁴⁵², gravissimam sibi poenam inferre⁴⁵³ debere praedicabat. Cunctos⁴⁵⁴ se invicem diligere et adiuvare debere et neminem ab adiutorio fratris se subtrahere⁴⁵⁵ instruebat.

Homicidas⁴⁵⁶ vero et adulteros ac^{457 458} cunctos criminalibus nexibus alligatos, et qui eis <VD38, f. 13va> coaequales⁴⁵⁹ non erant, ab eorum vexatione⁴⁶⁰ et⁴⁶¹ accusatione docente domino prohibebat, <N442, f. 11va> et non nisi ab coaequalibus aliquid sibi⁴⁶² inferre⁴⁶³ debere⁴⁶⁴ docebat, quia <I83, f. 16ra> discipulum supra⁴⁶⁵ magistrum esse aut ullam ei⁴⁶⁶ iniuriam inferre nullatenus debere⁴⁶⁷ oportet. Infames namque omnes et quos primates⁴⁶⁸ leges^{469 470} saeculi non suscipiunt, sed et laicos ab eorum accusatione et vexatione semper repellere debere rogabat, et cun<A367, f. 13ra>ctos sibi subditos esse praecipiebat.

Cunctorum⁴⁷¹ sacerdotum vitam superiorem sanctioremque ac discretam a saecularibus et laicis hominibus esse et spiritales⁴⁷² atque sacerdotes super carnales ac laicos semper constituere et fore debere docebat, quoniam pro minimo nobis esse debet, ut a⁴⁷³ talibus arguamur et iudicemur vel <Bcan4, f. 26v> ab humano die.

Maiores^{474 475} vero a minoribus nec accusari nec iudicari ullatenus posse <V630, f. 10rb> dicebat, quoniam non solum hoc divinas, sed et leges saeculi inhibere docebat. Omnes⁴⁷⁶ ergo legum divinarum libenter violatores et sacrarum⁴⁷⁷ institutionum voluntarie perturbatores ecclesiastica indignos regula et sancta communione <VD38, f. 13vb> iudicabat. Operatores⁴⁷⁸ vero⁴⁷⁹ earundem eisque oboedientes utrarumque⁴⁸⁰ ac ceterarum bonarum dignos esse dicebat⁴⁸¹, unde et prophetas in testimonium sumebat: Audite, caeli, et auribus percipe, terra, quoniam dominus locutus est: Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me, cognovit bos possessorem suum et asinus <I83, f. 16rb> praesepae domini sui, Israel non cognovit me, populus meus non intellexit. Vae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis. Dereliquerunt dominum, blasphemaverunt sanctum Israel, abalienati sunt retrorsum. Super quo percutiam vos ultra addentes praevaricationem? Omne caput languidum et omne cor merens⁴⁸², a planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas, vulnus et livor et plaga tumens, non est circumligata nec curata medicamine neque fota oleo. Terra vestra deserta, civitates vestrae succensae⁴⁸³ igni, regionem vestram coram vobis alieni devorant et desolabitur sicut in vastitate hostili et derelinquetur. Vae, inquit, <VD38, f. 14ra> qui dicitis bonum malum et malum bonum, ponentes tenebras lucem et lucem tenebras, ponentes⁴⁸⁴ amarum⁴⁸⁵ in dulce et dulce in amarum. Propterea captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam, et nobiles eius interierunt fame et multitudo eius siti exaruit⁴⁸⁶. Propterea⁴⁸⁷ dilatavit infernus animam suam⁴⁸⁸ et aperuit⁴⁸⁹ os suum absque ullo termino et descendunt fortes eius et populus eius et sublimes gloriosique eius ad eum. Et incurvabitur homo et humiliabitur vir et oculi⁴⁹⁰ sublimium⁴⁹¹ deprimentur⁴⁹². Exaltabitur dominus in iudicio et deus sanctus sanctificabitur in iustitia.

[H. 34] <A367, f. 13rb> <I83, f. 16va>

Carnales^{493 494} spiritalibus resistere prohibebat, et de his, qui cervices suas contra magistros et seniores suos erigebant in exemplum⁴⁹⁵ <N442, f. 11vb> dicebat⁴⁹⁶: Detracta est ad inferos superbia tua, cecidit cadaver tuum, subter te sternetur tinea et operimentum tuum vermes. Quomodo cecidisti de caelo, Lucifer, qui mane oriebaris, corruisti in terram, qui vulnerabas gentes, qui dicebas in corde tuo: In caelum conscendam super astra dei^{497 498} exaltabo solium meum, sedebo in monte⁴⁹⁹ testamenti, in lateribus aquilonis, ascendam super altitudinem <VD38, f. 14rb> nubium, similis ero <V630, f. 10va> altissimo. Verumtamen ad infernum detraheris, in profundum laci. Qui te viderint, ad te inclinabuntur teque prospicient: Numquid iste est vir, qui conturbavit terram, qui concussit regna, qui posuit orbem desertum et urbes eius destruxit, vinctis⁵⁰⁰ eius non aperuit carcerem?

[H. 35] Ebrietatem^{501 502} oppido prohibebat et ebriosos corpore et animo⁵⁰³ mortuos esse praedicabat, de quibus et⁵⁰⁴ in exemplum aiebat⁵⁰⁵: Vae, qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandam <Bcan4, f. 27r> et potandum usque ad vesperam⁵⁰⁶, ut vino aestuetis. Cythara et lyra et tympanum et tibia et vinum in conviviis vestris, et opus domini non respicitis, nec opera manuum eius consideratis. Et iterum: Vae, qui potentes estis ad bibendum vinum et viri fortes ad miscendam ebrietatem, qui iustifica<I83, f. 16vb>tis impium pro muneribus et iustitiam iusti aufertis⁵⁰⁷ ab eo. Propter hoc sicut devorat⁵⁰⁸ stipulam lingua⁵⁰⁹ ignis et calor flammae exurit, sic radix eorum⁵¹⁰ quasi favilla erit et germen eorum ut pulvis ascendet. Abiecerunt enim legem domini exercituum, et eloquium sancti Israel blasphemaverunt. Ideo iratus est furor <VD38, f. 14va> domini in populo suo, et extendit manum suam super eum et percussit eum, et conturbati sunt montes, et facta⁵¹¹ sunt morticina eorum quasi stercus in medio platearum. In omnibus his non est aversus⁵¹² furor eius⁵¹³, sed adhuc manus eius extenta⁵¹⁴.

Nullum^{515 516} enim presbyterum in alicuius episcopi parrochia aliquid agere debere absque eius permissu⁵¹⁷ docebat, cunctos presbyteros propriis episcopis in omnibus absque mora oboedientes instituente domino esse debere docebat. Nullum⁵¹⁸ aliena concupiscere aut praesumere eorum, sed unumquemque suis sibique commissis contentos⁵¹⁹ esse docebat. Neminem etiam alicui aliquid <A367, f. 13va> facere, nisi, quod sibi vult⁵²⁰ fieri, instruebat⁵²¹.

[H. 37]

Sanctam⁵²² ergo ecclesiam immaculatam omnes servare⁵²³ debere evangelizabat, cuius claves episcopos esse dicebat. Ipsi enim habent⁵²⁴ potestatem claudere caelum et aperire portas eius, quia claves caeli facti⁵²⁵ sunt. Amovere autem eos neminem debere docebat, quia⁵²⁶ oculi domini sunt, et qui eos tangit, tangit pupillam oculi eius. Et quanta⁵²⁷ poena⁵²⁸ dignus sit, qui eos scandalizat, ipsum <I83, f. 17ra> dominum docuisse dicebat, ubi ait: Qui scandalizaverit unum de pusillis <VD38, f. 14vb> istis⁵²⁹, qui in me credunt, expedit ei, ut suspendatur mola asinaria in collo eius et demergatur in profundum maris. Vae mundo ab scandalis, necesse est enim, <N442, f. 12ra> ut veniant scandala; verumtamen <V630, f. 10vb> vae homini⁵³⁰, per quem scandalum venit. Si autem manus⁵³¹ tua vel pes tuus scandalizat te, abscide eum et proice abs te. Bonum tibi est ad vitam ingredi debilem vel claudum, quam duas manus vel duos pedes habentem mitti in ignem aeternum. Et si oculus⁵³² tuus scandalizat te, erue eum et proice abs⁵³³ te. Bonum tibi est unum oculum habentem in vitam intrare, quam duos oculos habentem mitti in gehennam ignis. Videte, ne contemnatis unum ex his pusillis. Amen dico vobis, quaecumque alligaveritis super terram⁵³⁴, erunt ligata et in caelo, et quaecumque⁵³⁵ solveritis super terram, erunt soluta et in caelo. Iterum dico vobis, quia, si duo ex vobis consenserint super terram, de omni re, quamcumque⁵³⁶ petierint, fiet illis a patre meo, qui in caelis est. Ubi enim sunt duo vel tres congregati⁵³⁷ in nomine meo, ibi sum in medio eorum. Et iterum per⁵³⁸ prophetam loquitur di<I83, f. 17rb>cens: Expavit, inquit, caelum super <VD38, f. 15ra> hoc et horruit⁵³⁹ amplius vehementer, dicit dominus: O intolerabilem malignitatem, o linguam⁵⁴⁰ loquentem⁵⁴¹ iniquitatem contra deum et mentem in altitudinem cornu extollentem. Et iterum: <Bcan4, f. 27v> Impone, homo, tuae linguae ostium et seram, cessa cornu in altitudinem extollens et loquens iniquitatem adversus deum et proximum tuum. Quousque insultas patienti⁵⁴² Christo et fratribus? Sic autem peccantes in fratres et percutientes eorum infirmam conscientiam⁵⁴³ in Christum graviter peccatis et rei iudicio effecti infames efficiemini⁵⁴⁴ et iuste repellimini⁵⁴⁵. Et iterum per prophetam loquitur dicens: Vos autem sacerdotes domini vocabimi<A367, f. 13vb>ni ministri dei nostri, dicetur vobis: Fortitudinem gentium comedetis et in gloria⁵⁴⁶ eorum⁵⁴⁷ superbietis pro confusione vestra duplici et rubore laudabunt⁵⁴⁸ partem eorum, propter hoc in terra sua duplicia possidebunt, laetitia sempiterna erit⁵⁴⁹ eis, quia ego dominus diligens iudicium et odio habens rapinam in holocaustum⁵⁵⁰, et dabo opus eorum in veritate⁵⁵¹ et foedus perpetuum feriam eis. Et scietur in gentibus semen eorum et germen eorum in medio populorum. <I83, f. 17va> <VD38, f. 15rb> Omnes⁵⁵², qui viderint⁵⁵³ eos, cognoscent eos⁵⁵⁴, quia⁵⁵⁵ isti sunt semen, cui benedixit dominus: Gaudens gaudebo in domino et⁵⁵⁶ exultabit⁵⁵⁷ anima mea in deo meo, quia induit me vestimento⁵⁵⁸ salutis et indumento iustitiae circumdedit me, quasi sponsum decoratum corona et quasi sponsam ornatam⁵⁵⁹ monilibus suis. Sicut enim terra profert germen⁵⁶⁰ suum et sicut hortus⁵⁶¹ semen suum germinat, sic dominus deus germinat⁵⁶² iustitiam et laudem⁵⁶³ <V630, f. 11ra> coram universis gentibus.

Eos⁵⁶⁴ autem a solo domino iudicandos aut removendos et non ab aliis⁵⁶⁵ esse dicebat, quia⁵⁶⁶ sui⁵⁶⁷ sunt et non alterius. Et quis est, qui alterius iudicet servum? Nam si ista non patiuntur homines, nec deus deorum et dominus dominantium haec ullatenus patitur. <N442, f. 12rb> Unde et prophetas sibi testes esse dicebat, per quos dominus loquitur dicens: Ecce excoxi te, sed non quasi argentum, elegi te in camino paupertatis, propter me, propter⁵⁶⁸ me faciam, ut non blasphemer, et gloriam meam alteri non dabo. Audi me, Iacob et Israel, quem ego voco. Ego ipse, ego primus et⁵⁶⁹ ego novissimus, manus quoque mea fundavit terram et dextera mea mensa est caelos. Ego vocabo eos, et stabunt simul. Me insulae <I83, f. 17vb> <VD38, f. 15va> exspectabunt et brachium meum sustinebunt. Salus autem mea in sempiternum erit et iustitia mea non deficiet. Audite me, qui⁵⁷⁰ scitis iustum populum, lex mea in corde⁵⁷¹ eorum. Nolite timere obprobria⁵⁷² hominum, et blasphemias eorum, ne metuatis. Sicut enim vestimentum, sic comedet eos vermis⁵⁷³, et sicut lanam⁵⁷⁴, sic devorabit⁵⁷⁵ eos tinea⁵⁷⁶. Salus autem mea in sempiternum erit et iustitia mea⁵⁷⁷ in generatione⁵⁷⁸ generationum. Et iterum: Abscondita est via mea a domino, et a deo meo iudicium⁵⁷⁹ meum <A367, f. 14ra> transivit⁵⁸⁰. Numquid⁵⁸¹ nescis aut non audisti? Deus sempiternus, dominus, qui creavit terminos terrae, non⁵⁸² deficiet neque⁵⁸³ laborabit⁵⁸⁴, nec est investigatio sapientiae eius. Qui dat lasso virtutem et his, qui non sunt, fortitudinem et robur multiplicat. Deficient pueri et laborabunt, et iuvenes in infirmitatem⁵⁸⁵ cadent⁵⁸⁶. Qui autem sperant in domino, mutabunt fortitudinem, assument⁵⁸⁷ pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, ambulabunt et non deficient. Taceant⁵⁸⁸ ad me insulae, et gentes mutent fortitudinem, acce<VD38, f. 15vb>dant⁵⁸⁹ et tunc loquantur, simul ad iudicium propinquemus. Hos⁵⁹⁰ autem, <I83, f. 18ra> qui eos vexant <Bcan4, f. 28r> aut amovere⁵⁹¹ vel damnare nituntur, ipsum dominum⁵⁹² per prophetam damnare et⁵⁹³ usque ad satisfactionem eorum et ecclesiae damnatos esse docebat⁵⁹⁴, ubi ait: Talia elegerunt in viis suis, et in abominationibus suis anima eorum delectata est, unde et ego eligam illusiones eorum et damnationem adducam eis, quia locutus sum eis⁵⁹⁵ et non audierunt feceruntque malum in oculis meis, et, quae⁵⁹⁶ nolui, elegerunt. Audite verbum domini, qui tremetis⁵⁹⁷ ad verbum eius. Dixerunt fratres vestri odientes vos et abicientes propter nomen meum: Glorificetur dominus, et videbimus⁵⁹⁸ in laetitia vestra, ipsi autem confun<V630, f. 11rb>dentur. Non⁵⁹⁹ enim laborabunt⁶⁰⁰ frustra in conturbatione praesules mei, quia semen benedictionum domini est. Antequam clament, ego exaudiam, et adhuc illis loquentibus ego audiam.

Ad⁶⁰¹ glorificandum se et divina mandata seminanda⁶⁰² et evangelizanda eos dominus elegit, et non, ut prohibeantur aut perturbentur, aiebat⁶⁰³, quoniam, qui eos laedit, eum laedit, cuius le<VD38, f. 16ra>gatione⁶⁰⁴ funguntur. Praedicare eos assidue et mandata domini sine intermissione annuntiare rogabat. Opera eorum bona coram ho<I83, f. 18rb>minibus monstrare et conscientiam bonam coram deo habere insinuabat. Omnes⁶⁰⁵ principes⁶⁰⁶ N442, f. 12va> terrae et cunctos homines⁶⁰⁷ eis oboedire et capita sua submittere eorumque adiutores exsistere praecipiebat, ut omnes pariter fideles et cooperatores legis dei monstrarentur, ne de eis dicatur: Confundentur⁶⁰⁸ et erubescent⁶⁰⁹ omnes, qui pugnant adversum te, et erunt, quasi non sint, et peribunt viri, qui contradicunt tibi. Quaeres eos et non invenies viros rebelles⁶¹⁰ tuos. <A367, f. 14vb> Erunt, quasi non sint, et veluti consumptio hominis bellantis adversum te⁶¹¹. Omnes⁶¹² ergo, qui eis contraeunt⁶¹³, ita damnatos et infames usque ad satisfactionem monstrabat, et nisi converterentur, a liminibus ecclesiae alienos esse praecipiebat⁶¹⁴.

[H. 40] Homicidiorum^{615 616} vero genera⁶¹⁷ tria esse dicebat et poenam eorum parilem fore docebat⁶¹⁸. Sicut enim homicidas interfectores fratrum, ita et detractores eorum eosque odientes <VD38, f. 16rb> homicidas esse manifestabat, quia et, qui occidit, et, qui odit fratrem suum⁶¹⁹, et, qui detrahit, pariter homicidae esse monstrantur.

Omnes enim a carnalibus desideriis, quae militant adversus animam, abstinere et bonam eorum conversa<I83, f. 18va>tionem ac innocentem omnibus monstrare rogabat.

Ex⁶²⁰ corde enim cunctos attentius invicem diligere insinuabat et veram fraternitatem⁶²¹ inter se habere docebat. Cotidiana⁶²² enim illius praedicatio inter cetera divina haec erat: mandata, quam in eius exemplum etiam tibi, frater⁶²³ carissime, significare curavi. Bonorum, inquit, operum⁶²⁴ inter cetera semina ac negotia sunt, quantum unusquisque sapit et potest totis⁶²⁵ intimi cordis, ut praelibatum est, visceribus deum diligere et proximum velut seipsum⁶²⁶. Abnegare seipsum sibi, ut Iesum Christum dominum nostrum sequatur, et nihil eius amori praeponere, veritatem corde et ore proferre debere et totam spem suam semper deo committere instruebat, actus vitae suae omni⁶²⁷ <Bcan4, f. 28v> hora custodire et in omni loco deum se respicere firmiter scire, cogitationes malas cordi suo advenientes mox ad Christum allidere et sacerdotibus domini <VD38, f. 16va> manifes<V630, f. 11va>tare, os suum a malo vel pravo eloquio custodire et verba⁶²⁸ vana aut mendacia non loqui, quia os, quod mentitur, occidit animam, verba divina libenter audire⁶²⁹ et sacerdotibus suis obtemperare atque oboedientes esse docebat. Praedicationi et orationi ac lectioni frequen<I83, f. 18vb>ter incumbere et elemosynas veras perficere, desideria carnis non perficere, sed propriam frangere voluntatem, boni aliquid in se, cum viderit, deo applicet, non sibi, et malum a se factum cognoscat et sibi⁶³⁰ reputet. Multum loqui non amare, sed custodire labia sua, <A367, f. 14va> ne dolum aut malum loquatur, diem iudicii timere, gehennam expavescere et vitam aeternam omni concupiscentia desiderare, non occidere, non adulterare, non furtum facere, non rem proximi⁶³¹ concupiscere, non falsum testimonium dicere, sed omnes homines honorare, <N442, f. 12vb> corpus custodire, vanas et caducas non amplecti delicias, ieiunium et vigilias sanctas amare, pauperes recreare, nudos vestire, infirmos⁶³² visitare, mortuos sepelire et diligenter⁶³³ eorum exsequias peragere, pro eisque orare et elemosynas <VD38, f. 16vb> dare, dolentes⁶³⁴ consolari⁶³⁵ et suis bonis refovere et a malis actibus se alienum facere; non esse superbum, non vinolentum⁶³⁶ nec⁶³⁷ multum edacem⁶³⁸, non somnolentum, non pigrum, non murmuratorem nec detractorem, quia, qui detrahit, non solum se, sed multos alios occidit, iram non perficere nec iracundiae tempus reservare, dolum <I83, f. 19ra> in corde non tenere nec pacem falsam dare, caritatem non derelinquere, nec iurare, ne forte periurium, quod absit, fiat, malum pro malo non reddere, nec iniuriam facere, sed⁶³⁹ factam patienter sufferre, inimicos diligere, maledicentes se non remaledicere, sed magis benedicere et persecutionem pro iustitia sustinere, castitatem amare, et nullum odio habere, quia, qui odit fratrem suum, homicida est, elationem fugere, zelum malum non habere, invidiam non exercere, nec contentionem amare, cum discordantibus ante solis occasum in pacem⁶⁴⁰ redire, et de dei misericordia⁶⁴¹ numquam desperare, seniores venerari et iuniores diligere, episcopos, sacerdotes suos ac⁶⁴² cunctos reliquos ecclesiae ministros atque omnem plebem sibi com<VD38, f. 17ra>missam verba⁶⁴³ divina⁶⁴⁴ et mandata instruere⁶⁴⁵ et amare

hosque omnes eorum episcopos tota animi virtute diligere ut oculos suos, quia oculi sunt illorum, eorum praeceptis in omnibus oboedire, <V630, f. 11vb> etiam si ipsi aliter, quod absit, agant, memores scilicet illius dominici praecepti⁶⁴⁶: Quae dicunt, facite, quae autem faciunt, facere nolite. Ipsi autem episcopi, si exorbitaverint⁶⁴⁷, ab istis non <I83, f. 19rb> sunt repraehendendi vel⁶⁴⁸ arguendi, sed⁶⁴⁹ portandi, nisi in fide erraverint. Hi ergo super hos sunt, non illi⁶⁵⁰ super istos, <A367, f. 14vb> quoniam maior a minore nec argui nec iudicari⁶⁵¹ potest.

Nullus se extollat erga doctores ac magistros suos, quia discipulus super magistrum nec esse debet <Bcan4, f. 29r> nec potest. Nullus velit dici sanctus, antequam sit, sed prius sit, quod verius dicatur. Praecepta domini doctorumque ac magistrorum factis cotidie adimplere et in Christi nomine pro inimicis orare oportet. Oboedientia enim et humiliatio, quae⁶⁵² magistris agitur⁶⁵³, domino exhibetur. Timor⁶⁵⁴ delectabitur⁶⁵⁵ et dabit laetitiam et gaudium in longitudinem dierum. Timenti domino⁶⁵⁶ bene erit in extremis et in <VD38, f. 17rb> die defunctionis suae benedicetur⁶⁵⁷. Vae dissolutis corde, qui non credunt deo et resistunt mandatis eius et inoboedientes ac contumaces sunt his, qui eius legatione funguntur, et ideo non protegentur⁶⁵⁸ ab eo. Vae his, qui perdiderunt⁶⁵⁹ sustinentiam, qui dereliquerunt vias rectas et diverterunt in vias pravas, et quid facient⁶⁶⁰, cum inspicere coeperit dominus? Qui⁶⁶¹ timent dominum, non erunt incredibiles verbo illius et, qui diligunt illum, conservabunt <N442, f. 13ra> viam illius. <I83, f. 19va> Qui timent dominum, inquirent, quae beneplacita sunt illi, et qui diligunt eum, replebuntur lege ipsius. Qui timent dominum, praeparabunt corda sua et in conspectu illius sanctificabunt animas suas. Qui timent dominum, custodiunt mandata illius et patientiam habebunt usque ad inspectionem⁶⁶² illius⁶⁶³ dicentes: Si poenitentiam non egerimus, incidemus in manus dei et non in manus hominum, secundum enim magnitudinem illius, sic et misericordia ipsius cum ipso⁶⁶⁴ est. Venite filii⁶⁶⁵, inquit, audite me, timorem domini docebo vos. Currite, dum lumen vitae habetis, ne tenebrae mortis vos compraehendant. Omnis, <VD38, f. 17va> qui vult vitam et cupit videre⁶⁶⁶ dies bonos, prohibeat linguam suam a malo, et labia sua⁶⁶⁷, ne loquantur⁶⁶⁸ dolum, divertat⁶⁶⁹ a malo et faciat⁶⁷⁰ bonum, inquirat pacem et sequatur⁶⁷¹ eam, quia oculi domini super iustos et aures eius in preces eorum, vultus autem domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam⁶⁷² eorum. Propterea nolite fieri sicut equus et mulus, in quibus non est intellectus, sed⁶⁷³ laetamini in domino et exultate, iusti, et glo<A367, f. 15ra>riamini, omnes recti corde, quia multi veniunt⁶⁷⁴ dicente⁶⁷⁵ domino ab oriente et oc<I83, f. 19vb>cidente ac a⁶⁷⁶ septentrione atque meridie, et recumbent cum Abraham et⁶⁷⁷ Isaac et Iacob.

[H. 43] <V630, f. 12ra> Propter⁶⁷⁸ quod deprecor te, frater carissime, ut doceas attentius hunc praedicationis ordinem et absolutionum⁶⁷⁹ dies⁶⁸⁰, ut salventur animae hominum, quae occulta dei virtute, quem debeant diligere, priusquam doceantur, agnoscant. <O93, f. 1ra> Operum^{681 682} vero ratio⁶⁸³ potestati et arbitrio uniuscuiusque permittitur, et hoc ipsorum est proprium desiderium vero habere erga doctorem⁶⁸⁴ veritatis, hoc a patre caelesti donatum est, sed salus in eo est, ut voluntatem eius, cuius amorem⁶⁸⁵ et⁶⁸⁶ desiderium deo largiente conceperis, facias, ne dicatur ille sermo eius <VD38, f. 17vb> ad nos, quem⁶⁸⁷ dixit: Quid autem dicitis me: domine, domine⁶⁸⁸, et non facitis⁶⁸⁹, quae dico? Est ergo proprii⁶⁹⁰ muneris⁶⁹¹, ut sit unusquisque, prout dominus noster dederit, perfectus in ecclesia mittensque semina divina, ut de nobis non praedictus sermo, sed ille dicatur, quem alibi dominus⁶⁹² dixit noster: Ideo, inquit⁶⁹³, omnis scriba doctus in regno caelorum similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera. Nullus ergo, inquit, impediat ordinem aut locum occupet <I83, f. 20ra> irrationabiliter, vel temporum permutet⁶⁹⁴ vices, sed primo, quae sit <Bcan4, f. 29v> iustitia eius, quae voluntas requiramus, ut bonis operibus ac dei gratia repleamur. Deus enim his, qui recte sentiunt et bona agunt, praesto est, quoniam his manifestatur⁶⁹⁵ se ipsum⁶⁹⁶. Nam si quis velit, antequam actus suos emendet, de his requirere, <N442, f. 13rb> quae non potest invenire, stulta et inefficax⁶⁹⁷ erit huiuscemodi inquisitio. Tempus enim breve est, et iudicium dei⁶⁹⁸ gestorum⁶⁹⁹ causa agitur, non quaestionum. Ideoque ante omnia hoc⁷⁰⁰ quaeramus, quid nos aut qualiter agere oporteat, ut aeternam vitam consequi mereamur. Nam⁷⁰¹ si exiguum⁷⁰² hoc vitae tempus per inanes occupemus et inutiles quaestiones, inanes sine dubio et vacui ab operibus <VD38, f. 18ra> bonis pergemus ad deum, ubi iudicium operum nostrorum fiet. Unaquaeque etenim res suum tempus habet et locum. Operum hic locus, hoc tempus est, meritorum⁷⁰³ saeculum⁷⁰⁴ futurum. Curratur igitur per viam mandatorum domini, et ab eorum⁷⁰⁵ praeceptorum⁷⁰⁶ institutis et spiritus⁷⁰⁷ sancti doctrina non recedatur. Quapropter praeparanda⁷⁰⁸ sunt corda <I83, f. 20rb> nostra ac corpora et sanctae mandatorum eius suorumque episcoporum atque praedicatorum oboedientiae militatura, ut suae gratiae iubeat vobis⁷⁰⁹ auxilium ministrare, et fugientes⁷¹⁰ gehennae poenam ad vitam valeant omnes pervenire aeternam.

Haec itaque, frater carissime Iacobe, ab ore sancti Petri iubentis accepi⁷¹¹, tibique⁷¹², ut optabas, insinuare studui, ut servare omnia immaculata <V630, f. 12rb> praecipias, quia ecclesiastica non oportet neglegenter, sed⁷¹³ diligenter explere⁷¹⁴ negotia.

Haec⁷¹⁵ ergo praecepta nemo credat absque sui periculo neglegere vel dissimulare, quia iudicio dei ignis aeterni tormenta sustinebit, qui⁷¹⁶ ecclesiastica decreta neglexerit. Qui vero te audierit, ut iusserit⁷¹⁷ minister Christi Iesu, gloriam accipiet, qui autem te non audierit immo loquentem dominum per te, ipse⁷¹⁸ sibi damnatio<VD38, f. 18rb>nem accipiet. Currendum ergo et attendendum est nobis omnibus, quod in perpetuum expedit, ut Christi passionibus per patientiam participemur⁷¹⁹ atque regni eius mereamur esse consortes. Amen.

O93, f. 1ra; V630, f. 12rb; N442, f. 13rb; I83, f. 20rb; VD38, f. 18rb; Bcan4, f. 29v

1 EPISTOLA] EPISTOLA SANCTI I83; Bcan4

3 DOMINI] DOMINI DE OBITU SANCTI PETRI ET ORDINATIONE SUA I83; Bcan4

4 domino et I83; VD38; Bcan4

6 diffinitus I83; A367; Bcan4

7 cognominatus est korr. aus cognominatus Bcan4

9 interlinear convenienter VD38

10 interlinear socius VD38

11 occidentem I83; Bcan4

12 prece I83

13 protraham fehlt N442; A367; VD38; protraho I83; Bcan4

14 refugio A367

16 et fehlt V630

17 invex korr. aus inex VD38

19 imminere V630; I83; Bcan4; venire VD38

20 presensit korr. aus presessit Bcan4

21 conventu korr. aus convento Bcan4

23 quoniam ut korr. aus quoniam A367

24 ut fehlt N442; VD38; sicut I83; Bcan4

25 misit me korr. aus misit VD38

26 magistro] magistro meo V630

28 Clemente I83; Clementem korr. aus Clemen VD38

29 credo I83; Bcan4

30 prae ceteris] in praeteritis V630; pro ceteris VD38

31 quod] quod et A367

32 ad korr. aus a I83

33 et vita] evita VD38

34 carebit] carebit aeterna I83; Bcan4

35 vice N442; I83; VD38; Bcan4

37 eo korr. aus ego V630

40 verbis] verbo dei I83; verbo dei korr. aus urbo dei Bcan4

41 melior] melior aut I83; Bcan4

42 planę VD38

43 orationem I83; Bcan4

44 coepisset korr. aus pisset Bcan4

45 plaene korr. aus plane VD38

46 quia si korr. aus quasi N442; quia si] quasi VD38

53 concilium korr. aus conciliem V630

55 optime I83; Bcan4

56 et fehlt A367

57 breviter te] te breviter A367

58 te fehlt N442; I83; VD38; Bcan4

59 duco I83; Bcan4

60 Vor Te Rubrik Qualis episcopus esse debet IIII Bcan4

66 cognitorem korr. aus cognotorem I83

68 ut ne korr. aus une Bcan4

69 Ista namque] His tantaque N442; I83; A367; Ista tantaque VD38; Hista tantaque korr. aus His tantaque Bcan4

72 am Rande quod sicut crimen est neglegere episcopo verbum praedicationes ita secularium neglegere communem utilitatem V630

74 dei fehlt V630

75 sollictudines korr. aus sollicitudine N442; sollicitudine I83

76 exhibere A367

77 am Rande quod sicut crimen est neglegere episcopo verbum praedicationis ita saecularium neglegere communem utilitatem V630

79 saecurum facere korr. aus saecurum N442

81 vacantes A367

82 Quo korr. aus Quod Bcan4

84 mundialibus korr. aus mundalibus I83

85 ipsum I83

86 eos korr. aus eo V630

87 et fehlt I83

88 salutem hominum korr. aus hominum salutem A367

89 puniaris I83; Bcan4

90 vacato korr. aus vocato V630

91 ut] tamquam qui V630

92 solveris] solveris super terram A367

93 am Rande Sacerdotum decreta I83; am Rande De presbyteris VD38; LEX SACERDOTUM Bcan4

94 Vor Ad Rubrik De presbiterorum industria V Bcan4

95 presbiteros korr. aus presbitero I83

96 iungant korr. aus iugant V630

97 quo korr. aus quod V630

98 nec VD38; Bcan4

99 provectioribus korr. aus provectoribus V630

100 sponso suo] sponsa sua Bcan4

101 honorabiliter N442

104 tradetur] trahetur a A367

105 poenam V630

106 obrepserit korr. aus obreserit I83

108 quidem sunt] sunt quidem V630

109 sicuti A367; I83; Bcan4

110 exponet korr. aus exponit N442

111 servare se viro] se viro servare A367

112 viro korr. aus virum I83

118 vosmetipsos korr. aus metipsos V630

119 victorum am Rande vel victuum A367

120 operam V630

121 am Rande Communem cibum vel mensam clericorumn I83

122 enim fehlt A367

123 communes korr. aus communiones A367

124 quia korr. aus qui V630

125 mercamini I83; mereamini, am Rande merebimini Bcan4

126 carcere korr. aus cacere I83

127 singulatim korr. aus singillatim V630; sigillatim Bcan4

128 in vobis si] si in vobis V630

129 Vor Si Rubrik Ut negotia clericorum ęcclesiastico iuditio terminetur, am Rande VIII Bcan4

130 quis I83; VD38; Bcan4

131 dirimatur] dirimatur et omni modo oboediant statutis eorum V630; I83; Bcan4

134 presenti korr. aus presente I83; pręsenti Bcan4

136 finem I83; Bcan4

137 agitandum ut tandem korr. aus agitandum A367

139 quibus] quibus alibi I83

140 ita futurum] fore in futurum I83; in futuro VD38; in futurum Bcan4

141 propheta] propheta esse I83

143 am Rande Ut ecclesiastici viri discordias et simultates caveant N442; I83; Vor Unde Rubrik Ut ecclesiastici viri discordias et simultates caveant XI Bcan4

144 et fehlt V630

146 infidelitas] infidelitas vel aliquod malum (malum korr. aus ma V630) V630

149 quo korr. aus qui V630

151 Rubrik: DE MINISTERIO DIACONORUM ET QUALES DEBENT ESSE DIACONI V630; am Rande De ministerio diaconorum N442; I83; am Rande De diaconibus VD38; Vor Diaconi Rubrik De ministerio diaconorum XII Bcan4

152 si quem] si quidem, über der Zeile vel si quem V630

153 ut I83; A367; Bcan4

156 hortaentur korr. aus hortatur Bcan4

157 capient V630; I83; Bcan4

158 sint Bcan4

159 tristitię korr. aus tristi Bcan4

161 circumfert I83; VD38; Bcan4

162 et fehlt V630

163 purgata interlinear vel tus V630

164 a N442; VD38; Bcan4

165 in cultu] culti korr. aus cultu A367

166 herba VD38

167 diaconi N442; VD38; diaconibus I83; diaconi korr. aus diaconibus Bcan4

168 et fehlt V630; Bcan4

169 ignorat] plebs ignorat V630; ignorant N442

170 visitent] adiuvent korr. aus iuvent VD38

171 imiliter Bcan4

172 diaconi korr. aus diaconis Bcan4

173 am Rande Quid sit cathecizare I83

175 instructi korr. aus instricti Bcan4

177 audientis korr. aus audientes VD38

178 am Rande precipue V630

179 adprime korr. aus aprime Bcan4

180 inpavidus V630; I83; Bcan4; providus A367

181 ipse N442

182 probabitis V630; I83; Bcan4

183 clemente I83

184 in fehlt VD38

185 communi N442

186 quod V630

187 solus I83; solum A367

188 nominatur] nominatur habitare V630; I83; Bcan4

190 am Rande Comparatio satis utilis I83

191 e fehlt I83

193 urbem korr. aus orbem V630

194 deus fehlt V630

195 am Rande magistri navis V630; pro te VD38

196 am Rande Gl. qui instruunt V630; cathezizant korr. aus catezizat VD38

197 nautologis V630

198 korr. aus conferuntur V630; conferuntur I83; VD38

199 am Rande supervenientibus V630; interlinear id est laicis Bcan4

201 exequentur korr. aus exsequentur V630; exaequantur I83; Bcan4

203 ducantur V630; doceantur korr. aus docentur A367

204 Promumtoria Bcan4

206 saeculi sunt korr. aus saeculi N442

207 am Rande Ubi duo maria coniunguntur V630

209 inrationabili korr. aus inrationabilis V630

211 pyratis korr. aus pyrati, am Rande latrones marini V630; pirati I83

215 naufragia korr. aus naufragie Bcan4

216 fundere] fundere convenit V630

217 hortationes I83

218 resideat N442; I83; resideant korr. aus resideat Bcan4

219 inutilesque korr. aus inutiles qui V630; inutilisque N442

220 dimergatur A367; I83; Bcan4

222 pertinet korr. aus pertinent VD38

223 requiranda I83

229 insidias über der Zeile vel is V630

230 dolos über der Zeile vel is V630

231 noverint V630

232 sed] sed et I83; Bcan4

233 congreggandos korr. aus congregigandos I83

235 confusione korr. aus confusione fusione N442

237 iniquis korr. aus inquis V630

239 ingentis korr. aus ingentes V630

240 pertinent korr. aus pertinet I83

241 Verumtamen] Ubi ad episcoporum se vertit sententiam XV Bcan4

242 unusquisque korr. aus uniusquisque VD38

243 ad N442; et korr. aus ad V630

245 tamquam] tamquam qui V630; I83; Bcan4

246 preesse te korr. aus preesse Bcan4

248 nolueris N442; volueris A367

249 iniungens korr. aus iniunges VD38; Bcan4

250 dispensationem Et korr. aus dispensationem Bcan4

251 et fehlt V630; I83

252 Vor Haec Rubrik Ubi subditorum oboedientiam incitat XVII Hęc Bcan4

254 carissimi fratres] fratres karissimi N442

255 qui korr. aus quippe V630

257 recipit] recipit tamquam V630; recipiet korr. aus recipit Bcan4

258 et] et tamquam I83; Bcan4

260 satis agite] satagite korr. aus satis agite Bcan4

261 collectam et korr. aus collectam N442

262 ipsi magis] magis ipsi A367

263 ipsum I83; Bcan4

264 effectu N442; VD38; A367

265 Sed] Sed et V630

266 in omni korr. aus homini Bcan4

267 quo korr. aus quod V630

269 Propter fehlt I83; Bcan4

270 oneris A367

271 pondera I83

272 vehere I83

273 Quaedam] Quod non sit cum excommunicatis communicandum Quędam Bcan4

274 debeatis V630

275 hominum malorum] malorum hominum A367

276 inimicus korr. aus inimcus Bcan4

277 commonitione I83; A367; Bcan4; communione VD38

279 sentitis korr. aus sentis VD38

280 adversum korr. aus aversum V630; adversum Bcan4

282 vestrorum VD38

283 reconciliari I83; A367; Bcan4; reconsiliare VD38

284 ipse fehlt I83; Bcan4

285 non loquitur] ipse amicus non est et locutus fuerit cum his V630; ipse amicus non est et locutus fuerit his I83; Bcan4

286 dei ecclesiam] ecclesiam dei V630

288 videatur korr. aus videantur V630

289 est korr. aus est ne I83

290 est multo] multo est V630

291 fori VD38

292 pater I83

294 haec V630

295 verecundia korr. aus verecunda N442

296 Deprecor] Supplicatio beati petri ad clementem Deprecor, am Rande XVIIII Bcan4

298 pręsentes korr. aus pręsente I83

301 animo Bcan4

305 actuum korr. aus actum Bcan4

306 dixi korr. aus dixit I83

307 Nec korr. aus Ne V630

308 contristandum I83

309 pro pietate korr. aus proprietate V630

310 imperitus] imperitus vir I83; Bcan4

311 ministerium] ministerium et A367; Bcan4

312 doctrinę regulam korr. aus regulam doctrinę A367

313 cathedram] ea die dram I83

314 Si korr. aus Sit I83

315 quia korr. aus qua N442; quasi I83

316 indoctus] indoctus et inscius V630

317 istius] et inscius I83; inscius Bcan4

318 Unde] Hęc narratio clementis est ad iacobum fratrem domini De instructione fidei Unde Bcan4

319 affigi] affigi id est clementis itinerarium non prędicationis (korr. aus dicationis V630) petri V630; id est clementis itinerarium predicationis petri I83; Bcan4

321 et fehlt A367

322 nunc exponere iam] exponere iam nunc A367

323 am Rande Initium predicationis beati clementis I83; AD POPULUM A367

325 censentur korr. aus censetur A367

326 docibilesque] docibiles qui V630

327 perfectam korr. aus perfectum VD38

328 haec perficienda korr. aus haec V630

330 am Rande De simbolo apostolorum I83

331 adhuc] De simbolo apostolorum Adhuc Bcan4

332 simbolum korr. aus simbolo Bcan4

333 sensit korr. aus sentit V630

334 Summam] Summa est V630

335 declarat VD38

336 quoque N442; I83; VD38

337 carne korr. aus carnem VD38

338 vita aeterna futura] vitam aeternam futuram V630

340 docuerit I83; Bcan4

341 am Rande De symbolo V630; am Rande Quid sit symbolum I83

342 consolatio Bcan4

343 sancti apostoli] apostoli sancti A367

348 fidei korr. aus fide V630

349 fronte korr. aus fonte VD38

351 intelligetis korr. aus intelligitis N442

352 aeffectum korr. aus affectum V630

354 greco N442; I83; grecum VD38; Bcan4

355 vere V630; I83; VD38; Bcan4

358 Unde] Unde et A367

359 enarravit N442; I83

360 am Rande Deus a nobis non discutiendus sed credendum I83

361 a nobis] ab his A367

362 sapientiam I83

364 ex utero fehlt N442

365 inter homines] cum hominibus A367

366 Diligere] De dilectione dei ac proximi Bcan4

367 Diligere korr. aus Dilige V630

368 corde] corde et ex tota mente A367

369 temetipsum I83; Bcan4

370 deus fehlt N442; I83; VD38; Bcan4

371 tua et ex tota mente tua korr. aus tua Bcan4

372 et ex tota mente tua fehlt I83

373 omnibus korr. aus omnibus in N442

374 habetur fehlt I83

375 fieri non vis] non vis fieri Bcan4

376 ne feceris] non facias N442

377 am Rande XXIII Bcan4

378 faciant vobis] vobis faciant N442; I83; VD38

379 faciant vobis homines] vobis homines faciant Bcan4

380 illis korr. aus illi I83

381 cedere V630; iedere VD38

383 Sic korr. aus Si Bcan4

384 dimittamus V630; admittamus I83

385 ne fehlt N442; VD38

386 ne] ut non A367; Bcan4

387 am Rande XXIIII Bcan4

388 morti korr. aus morte N442; morti korr. aus mortem V630; morte VD38

390 Neque] Neque enim V630; Nequeetiam N442

391 dilectione VD38

392 his] in his korr. aus his N442; Bcan4

393 Docibiles] De scientia et locatione doctorum, am Rande XXV Bcan4

394 docti non sunt] non sunt docti Bcan4

395 sunt ad hęc peragenda oportet omnes esse et ut ipsi docti sint korr. aus sunt V630

396 ut et] et ut V630; N442

397 doct A367

398 enim fehlt V630

399 etiam V630; etiam korr. aus iam Bcan4

400 non fehlt V630

403 praecepit VD38; A367

404 et fehlt V630; N442

405 vobis korr. aus vosbis V630; vobis] vobis homines Bcan4

406 omne korr. aus omnem I83

407 copiosa korr. aus copoosa V630

408 omnibus V630

409 supra korr. aus sepra I83

410 bona vestra opera] opera vestra bona A367

411 vestrum fehlt VD38

413 Episcopos korr. aus Episcopus V630

415 am Rande Quo tempus fuerunt episcopi constituti I83

416 episcopos korr. aus episcopus V630

418 curabimus V630; I83; Bcan4

419 Hispaniasque korr. aus spaniasque N442; spaniasque VD38; A367; inspaniasque Bcan4

420 reliquas korr. aus reliquos V630

421 et austeriores fehlt I83; Bcan4

422 am Rande duriores V630

423 astutiores A367

424 quod I83; Bcan4

425 lucrari I83; A367; Bcan4

427 am Rande De primatu episcoporum N442; am Rande Quibus in locis primates vel patriarchas seu metropolitanos lex poni iubet I83; am Rande XXVIII Bcan4

428 autem Bcan4

429 am Rande sacerdotes V630

430 eorum atque korr. aus eorum A367

431 legis korr. aus leges Bcan4

433 quibus korr. aus quibus in Bcan4

434 ethnicos eorum fehlt V630

435 archiepiscopos korr. aus archiepiscopus V630

436 primatuum Bcan4

437 fruerentur korr. aus fuerentur V630

438 am Rande Episcopos binos vel ternos constitui I83

439 et fehlt A367

440reclamaverint korr. aus reclamaverunt I83

441 aut korr. aus aut in V630

442 aut A367

443 nec Bcan4

444 docuit I83; VD38; Bcan4

445 singulos et non korr. aus singulos Bcan4

447 primatuum I83; Bcan4

448 providendum N442

449 ne korr. aus nec N442

451 presbyteros debere] debere presbyteros A367

452 scandalizaret korr. aus scandalizare A367

454 am Rande ut episcopus episcopum diligat I83

455 substrahere I83

456 Homicidas] Quod criminibus inlecti sunt ad accusationem non admittantur Homicidas, am Rande XXXI Bcan4

457 ac korr. aus a V630; A367

458 ac cunctos] a cunctis korr. aus a cunctos VD38

460 vexatione et korr. aus vexatione Bcan4

461 et fehlt I83

462 sanctis VD38

463 inferri A367

464 debere docebat] docebat debere A367

465 super Bcan4

466 ei fehlt VD38

468 primates] primates et VD38

469 interlinear vel gis V630

470 legis Bcan4

472 spiritalibus I83; Bcan4

473 a fehlt I83

474 am Rande Ne maiores a minoribus iudicentur I83; am Rande XXXIII Bcan4

475 Maiores] Ne maiores a minoribus iudicentur Maiores Bcan4

476 Omnes] Qui sacrę legis et sanctarum ęcclesia sunt perturbatores a communione sunt pellendi Omnes Bcan4

477 sacrarum korr. aus sacrum V630

478 am Rande Ponentes amarum in dulce et dulce in amarum Bcan4

480 utrarumque korr. aus utramque Bcan4

481 dicebat] dicebat Ponentes amarum in dulce et dulce in amarum VD38

482 merens korr. aus meres I83

483 succensae igni] igne succensê V630

484 ponentes amarum in dulce et dulce in amarum fehlt I83; VD38; Bcan4

485 amarum in korr. aus amarum V630

486 exaruit korr. aus aruit I83

487 Propter VD38

488 suam fehlt I83

489 aperuit korr. aus operuit V630

490 oculi korr. aus oculis V630; VD38

491 sublimium korr. aus sublimum Bcan4

492 deprimentur] deprimentur et VD38

494 Carnales] Quod carnales et superbi omnino a spiritalibus resistendi sunt Carnales Bcan4

495 exemplum korr. aus explum V630

498 dei] dei et V630; N442

499 montem I83

500 vintis korr. aus vinc Bcan4

502 Ebrietatem] De ebrietate Ebrietatem Bcan4

503 animos Bcan4

504 et fehlt VD38

505 agebat N442; N442; VD38

506 vesperum A367

507 auferetis N442

508 devorant VD38

509 ligna N442; I83; Bcan4; lingui VD38

510 eorum korr. aus eo Bcan4

511 facti N442; I83; VD38; Bcan4

512 adversus Bcan4

513 meus VD38

514 extenta korr. aus exta V630

516 Nullum] Quod presbyteri sine sui episcopi assensu in aliena parrochia non ministrent et quod sanctam ecclesiam et episcopos omni devotione a populo custodiantur Bcan4

517 permissu korr. aus permissum V630; permissum I83

518 Nullum] Nullum enim V630

519 contentum korr. aus contetum VD38

520 vellet V630

521 instruebat korr. aus instruebant VD38

523 observare A367

524 habent potestatem korr. aus potestatem habent A367

525 facti korr. aus facte V630

527 quanta poena] quantae poenae V630; N442; quanta pena korr. aus quantê penê A367

528 poena korr. aus poene Bcan4

529 istis fehlt A367

530 homini] homini illi V630

531 manus tua korr. aus manus V630

532 oculus tuus] oculos tuos I83

534 terram erunt ligata et in caelo korr. aus terram V630

535 quêcumque korr. aus quodcumque V630

536 quacumque N442; quaecumque I83; Bcan4

537 congregati korr. aus congati I83

538 per prophetam] propheta VD38

539 obhorruit Bcan4

540 lingua V630; I83

541 loquentem iniquitatem] iniquitatem loquentem V630

542 patienti] patienti in VD38

543 consientiam VD38

544 efficiamini N442; VD38; efficiemini korr. aus efficimini I83; effecimini A367; Bcan4

545 repellemini V630

547 earum korr. aus eorum V630

548 laudabitur VD38

549 erit] erit in VD38

550 holocausto N442

552 Omnes] Omnes enim I83; A367

553 vident Bcan4

554 llos I83; illos interlinear vel eos A367

555 quia korr. aus qui Bcan4

557 exultavit I83; Bcan4

558 vestimento korr. aus vestimentum V630; vestimentum N442; I83

560 semen I83; VD38; Bcan4

561 hortus fehlt VD38

562 germinet I83; germinabit VD38; Bcan4

563 laudem korr. aus laudem laudem V630

564 am Rande Episcopos a solo domino iudicandos I83; XXXVIII Bcan4

565 alienis Bcan4

566 quae I83; qui Bcan4

567 sui korr. aus suis I83

568 propter me fehlt V630

569 et fehlt I83; Bcan4

570 qui korr. aus quia A367

573 vermis korr. aus vermes V630

574 lana I83; A367; Bcan4

576 tinea korr. aus detinea V630

577 mea korr. aus me I83

578 generationes N442; generatione] generatione et korr. aus generatione I83

579 iudicium meum korr. aus iudicium N442

584 laboravit N442; VD38

585 infirmitate V630; I83; Bcan4

587 assument korr. aus assumen N442

588 Transeant V630; Taceant] Transeant et taceant A367

589 Accedant korr. aus Accendant Bcan4

590 am RandeQualiter a prophetis damantur qui episcopos vexant I83

591 amovere korr. aus movere VD38; movere A367

592 deum VD38

593 et fehlt I83

594 docebat korr. aus dicebat A367

595 eis fehlt A367

596 quem I83

597 tremitis VD38; tremetits korr. aus tremitis A367

599 am Rande Non frustra episcopos laborare etiam in condempnatione peccatoris I83

600 laborabunt korr. aus laborant N442

602 seminanda korr. aus semianda Bcan4

603 agebat N442; VD38; Bcan4

604 legationem Bcan4

605 am Rande De detractoribus episcoporum N442

606 principes korr. aus princeps I83

607 homines eis korr. aus homines A367

608 confundantur korr. aus confundentur A367

609 erubescant korr. aus erubescent A367

610 rebellos VD38

611 me Bcan4

612 am Rande Omnes episcopis rebellis a liminibus ecclesiae alienos I83

613 contradicent N442; I83; VD38; Bcan4

614 praecipiebat] praecipiebat abhinc I83; Bcan4

615 am Rande De tribus generibus homocidiorum V630; XL Bcan4

616 Homiciorum] De tribus generibus homicidiorum et de custodiis plurimis Homicidiorum Bcan4

617 genera tria] tria genera V630

619 suum et qui detrahit korr. aus suum V630

620 am Rande Cunctos episcopos inter se diligere I83

621 fraternitatem inter korr. aus fraternitatem A367

622 am Rande De cotidiana praedicatione sancti Petri V630

623 frater fehlt A367

624 operum inter cetera semina] inter cetera semina operum A367

625 toti Bcan4

626 seipsum korr. aus ipsum A367

627 omnia Bcan4

628 verba vana korr. aus vana verba A367

629 audire korr. aus audite V630

631 proximi] proximi tui I83

632 infirmos visitare fehlt V630

633 diligere V630

634 dolontes Bcan4

635 consolare Bcan4

636 vinolentum korr. aus vilentum VD38

637 non I83; Bcan4

638 êdacem korr. aus mendacem N442

639 sed] sed et I83; Bcan4

641 misericordia korr. aus misericordiam V630

642 ac korr. aus a I83; VD38

643 verba divina et mandata] verbis et mandatis divinis A367

644 divina et mandata] et mandata divina VD38; Bcan4

645 instruere et korr. aus instruere A367

646 praeceptum Bcan4

647 exorbitaverint korr. aus orbitaverint V630

648 sed Bcan4

649 vel Bcan4

650 illi] illis I83; illi sunt VD38

651 iudicare Bcan4

652 quae] quae a A367

653 agitur] agitur a I83

654 Timor korr. zu Timor domini V630; Timor] Timor domini A367

655 delectabitur korr. zu delectabitur cor V630

657 benedicitur N442

658 protegentur] proteguntur korr. aus protegantur V630

660 facient korr. aus facere Bcan4

661 Qui timent dominum, non erunt incredibiles verbo illius et qui diligunt illum, conservabunt viam illius fehlt V630

662 inspectionem korr. aus inconspectionem V630; inspectionem korr. aus inspectionem e I83

663 illius korr. aus e illius I83

665 filii inquit] inquit filii V630; Bcan4

666 videre dies] dies videre N442; I83; VD38; Bcan4

668 loquantur korr. aus quantur VD38

669 divertat korr. aus divertet V630; divertet I83; Devertat VD38; Devertat korr. aus Deverte A367; Devertit Bcan4

670 faciet I83; faciat korr. aus fac A367

671 persequatur V630

672 memoria VD38

673 sed fehlt I83; Bcan4

674 venient I83; A367

675 dicente domino ab oriente et occidente] ab oriente et occidente dicente domino V630

676 a fehlt I83; A367

677 et fehlt A367

679 absolutionum korr. aus absolutionem V630

680 diem korr. aus dies VD38

681 Vor Operum Rubrik De arbitrio iudicum Bcan4

683 ratio potestati et arbitrio] ratio arbitrio korr. aus oratio et arbitrio V630

684 doctores I83; Bcan4

685 amore I83; Bcan4

686 et fehlt I83; Bcan4

688 domine fehlt VD38

689 facitis korr. aus dicitis V630

690 proprii muneris] propriis muneribus I83

692 dominus dixit] dixit dominus I83; VD38; Bcan4

693 inquit fehlt I83; VD38; Bcan4

694 permittet I83; Bcan4

695 manifestat VD38

696 ipsa O93; N442; I83; ipse VD38; ipsae korr. aus ipsa Bcan4

697 am Rande inperfecta VD38

698 dei fehlt V630

699 am Rande operum VD38

700 hoc korr. aus haec O93

702 interlinear parvum VD38

703 am Rande praemiorum VD38

704 secundum Bcan4

705 eorum korr. aus eo N442

706 praeceptorum] prêceptorum domini V630

707 spiritu VD38

708 praeparanda korr. aus paranda

709 nobis Bcan4

710 fugientes korr. zu refugientes N442

711 accepi tibique korr. aus accepit ibique VD38

712 tibique] tibi quę Bcan4

713 sed korr. aus se N442

715 am Rande XLIIII Bcan4

718 ipse sibi korr. aus ipse V630